Μετά την Πτώση: Οι Νεκροί, οι Αιχμάλωτοι και το Μεσολόγγι που συγκλόνισε τον κόσμο
Όταν έσβησαν οι τελευταίες αντιστάσεις, άρχισε να μετριέται το μέγεθος της καταστροφής
Η είδηση δεν έφτασε στην Ελλάδα σαν μια συνηθισμένη στρατιωτική αναφορά. Δεν ήταν απλώς ότι χάθηκε ένα φρούριο. Δεν ήταν ότι ένας στρατός ηττήθηκε. Ήταν ότι ένας ολόκληρος κόσμος είχε συντριβεί.
Το Μεσολόγγι, ύστερα από μήνες πολιορκίας, πείνας, ασθενειών και αδιάκοπων βομβαρδισμών, είχε πλέον περάσει στα χέρια των νικητών. Και τώρα άρχιζε η πιο δύσκολη δουλειά για την ιστορία: να μετρήσει τους νεκρούς.
Μόνο που στο Μεσολόγγι οι αριθμοί δεν ήταν απλοί αριθμοί. Κάθε αριθμός έκρυβε έναν άνθρωπο. Ένα σπίτι. Μια οικογένεια. Ένα όνομα που ίσως δεν θα καταγραφόταν ποτέ. Και γι' αυτό ακόμη και σήμερα οι ιστορικοί δεν συμφωνούν απόλυτα.
Πόσοι βγήκαν από το Μεσολόγγι;
Οι εκτιμήσεις για τον πληθυσμό της πόλης κατά την τελική φάση της πολιορκίας συγκλίνουν περίπου στις 9.000 ψυχές, αν και οι αριθμοί διαφέρουν ανάλογα με την πηγή και το ποιοι υπολογίζονται.
Από αυτούς, περίπου 2.000 άνθρωποι ήταν τόσο εξαντλημένοι από την πείνα, τις ασθένειες και τις κακουχίες ώστε δεν μπορούσαν να ακολουθήσουν την Έξοδο.
Για τους υπόλοιπους, η νύχτα της 10ης Απριλίου 1826 έγινε η τελευταία προσπάθεια να εγκαταλείψουν την πόλη. Σύγχρονες και μεταγενέστερες ιστορικές συνθέσεις υπολογίζουν ότι περίπου 2.000 κατάφεραν τελικά να διαφύγουν, ενώ ο Γεώργιος Φίνλεϊ αναφέρει ότι περίπου 1.500 έφτασαν στη Σαλώνα τον Μάιο, οι περισσότεροι σε μικρές ομάδες, εξαντλημένοι και τραυματισμένοι. Από αυτούς περίπου 1.300 ήταν ένοπλοι.
Αυτός ο αριθμός έχει τεράστια σημασία. Γιατί σημαίνει ότι η Έξοδος δεν ήταν ολοκληρωτική αποτυχία. Χιλιάδες χάθηκαν. Αλλά χιλιάδες άλλοι κατάφεραν να περάσουν.
Κάποιοι έφτασαν στα Σαλώνα. Κάποιοι βρήκαν καταφύγιο τα χωριά της Αιτωλίας. Άλλοι κατέφυγαν στη λιμνοθάλασσα και κατάφεραν να φτάσουν προς τον Πεταλά, τον Κάλαμο και άλλα ασφαλέστερα σημεία, όπου προσφέρθηκαν προστασία και εφόδια.
Και υπήρχαν κι εκείνοι που δεν καταγράφηκαν ποτέ. Άνθρωποι που χάθηκαν στα βουνά. Τραυματίες που πέθαναν καθ' οδόν. Μικρές ομάδες που διαλύθηκαν μέσα στην καταδίωξη.
Έτσι, το «περίπου 2.000 διασωθέντες» πρέπει να το διαβάζουμε ως ιστορική εκτίμηση και όχι ως απολύτως ακριβή απογραφή.
Οι περίπου τέσσερις χιλιάδες νεκροί
Ο Φίνλεϊ υπολόγισε τις ελληνικές απώλειες περίπου στις 4.000.
Ο αριθμός αυτός περιλαμβάνει όσους σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια των τελευταίων συγκρούσεων αλλά και εκείνους που πέθαναν από τραύματα και εξάντληση και δεν μπορούσαν πλέον να σωθούν. Ο ίδιος θεωρούσε πιθανό ότι τουλάχιστον άλλοι 1.000 άνθρωποι πέθαναν από τραύματα και πείνα σε περιοχές πέρα από εκείνες που μπόρεσαν να ερευνήσουν οι πολιορκητές.
Αυτό μας οδηγεί σε μια σημαντική διαπίστωση. Ο πραγματικός αριθμός των νεκρών δεν ήταν δυνατόν να καταγραφεί με ακρίβεια:
- Δεν υπήρχε μητρώο θανάτων.
- Δεν υπήρχε επιτροπή που να καταγράφει ονόματα.
- Δεν υπήρχαν στρατιωτικοί υπάλληλοι που να μπορούν να περάσουν από κάθε δρόμο και κάθε σπίτι.
Υπήρχαν μόνο πτώματα. Και οι νικητές είχαν κάθε λόγο να παρουσιάσουν τη νίκη τους με τους μεγαλύτερους δυνατούς αριθμούς.
Οι αιχμάλωτοι
Ακόμη μεγαλύτερη τραγωδία περίμενε εκείνους που δεν σκοτώθηκαν. Τους αιχμαλώτους.
Οι ιστορικές πηγές δίνουν διαφορετικούς αριθμούς. Ο Φίνλεϊ υπολογίζει περίπου 3.000 αιχμαλώτους, κυρίως γυναίκες και παιδιά. Άλλες πηγές ανεβάζουν σημαντικά τον αριθμό των γυναικόπαιδων που οδηγήθηκαν στη σκλαβιά, ακόμη και στις 6.000, γεγονός που δείχνει πόσο δύσκολη είναι η απογραφή μιας καταστροφής στην οποία χιλιάδες άνθρωποι διασκορπίστηκαν σε διαφορετικές αγορές και περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Οι άνθρωποι αυτοί δεν αντιμετωπίστηκαν όλοι με τον ίδιο τρόπο:
- Άλλοι οδηγήθηκαν σε σκλαβοπάζαρα.
- Άλλοι πουλήθηκαν σε ιδιώτες.
- Άλλοι πέρασαν στην κατοχή στρατιωτικών αξιωματούχων.
Κάποιοι, ιδιαίτερα γυναίκες και παιδιά, μπορούσαν να εξαγοραστούν αργότερα από συγγενείς ή φιλέλληνες και να επιστρέψουν. Υπήρχε έτσι μια δεύτερη τραγωδία, διαφορετική από τον θάνατο. Η ζωή χωρίς ελευθερία. Το παιδί που χωρίστηκε από τη μητέρα του. Η γυναίκα που δεν ήξερε αν ο άνδρας της ζούσε. Η οικογένεια που δεν θα ξανασυναντιόταν ποτέ.
Η σκλαβιά δεν είχε τη μία μορφή που συχνά φανταζόμαστε. Μπορούσε να είναι:
- Ένα σπίτι στην Κωνσταντινούπολη.
- Ένα αγρόκτημα.
- Ένα αρχοντικό.
- Μια στρατιωτική οικογένεια.
- Ένα σκλαβοπάζαρο.
Και σε πολλές περιπτώσεις, η τύχη του αιχμαλώτου εξαρτιόταν από το ποιος είχε αποκτήσει δικαιώματα πάνω του.
Η άλλη όψη της νίκης
Για την οθωμανική ηγεσία όμως, η πτώση του Μεσολογγίου δεν ήταν μόνο στρατιωτικό γεγονός. Ήταν σύμβολο εξουσίας. Το κράτος έπρεπε να δείξει ότι είχε νικήσει. Και στον κόσμο του 19ου αιώνα η νίκη είχε ακόμη μια φρικτή γλώσσα: τα τρόπαια.
- Κεφάλια.
- Αυτιά.
- Μύτες.
Μέρη ανθρώπινων σωμάτων που αποκόπτονταν από τους νεκρούς και χρησιμοποιούνταν ως αποδείξεις της νίκης. Αυτό δεν ήταν αποκλειστικά φαινόμενο της συγκεκριμένης μάχης ούτε πρακτική άγνωστη στον κόσμο της εποχής.
Οι οθωμανικές στρατιωτικές παραδόσεις περιλάμβαναν ανταμοιβές και επίδειξη τροπαίων, ενώ αντίστοιχες πρακτικές είχαν χρησιμοποιηθεί και από ελληνικές πλευρές κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Αλλά στο Μεσολόγγι η κλίμακα πήρε διαστάσεις που προκάλεσαν φρίκη ακόμη και στους Ευρωπαίους παρατηρητές.
Οι 5.498 ανθρώπινες ωτοί
Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ανατριχιαστικά τεκμήρια της πτώσης. Σε οθωμανικό στρατιωτικό δελτίο που διαβιβάστηκε στις αρχές Μαΐου 1826 αναφέρεται ότι 5.498 αυτιά στάλθηκαν από τον Ιμπραήμ Πασά και τον Ρεσίτ Πασά μετά την πτώση του Μεσολογγίου.
Η πληροφορία έχει μελετηθεί από τον ιστορικό Edhem Eldem μέσα από τη σχετική τεκμηρίωση της εποχής. Ο αριθμός είναι ανατριχιαστικά συγκεκριμένος: 5.498. Όχι «χιλιάδες». Όχι «πολλά». Ένας συγκεκριμένος αριθμός.
Και αυτός ο αριθμός πρέπει να αντιμετωπιστεί με ιστορική προσοχή: δεν σημαίνει κατ' ανάγκην 5.498 μοναδικούς νεκρούς, ούτε μπορεί να μετατραπεί αυτόματα σε αριθμό συνολικών θυμάτων. Σημαίνει ότι καταγράφηκε η αποστολή 5.498 ανθρώπινων αυτιών ως πολεμικά τρόπαια. Και αυτό από μόνο του αρκεί.
Γιατί αυτιά;
Στον οθωμανικό στρατιωτικό κόσμο, όπως και σε άλλες κοινωνίες της εποχής, τα ανθρώπινα μέλη μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως αποδεικτικά νίκης.
Το κεφάλι ήταν το πιο αναγνωρίσιμο τρόπαιο. Αλλά τα αυτιά είχαν σημαντικά πλεονεκτήματα:
- Ήταν ευκολότερα στη μεταφορά.
- Δεν χρειάζονταν τον ίδιο χώρο.
- Μπορούσαν να συγκεντρωθούν σε μεγάλες ποσότητες.
- Μπορούσαν να παρουσιαστούν ως απόδειξη του αριθμού των σκοτωμένων.
Στη συνέχεια, όπως αναφέρουν οι πηγές της εποχής, τα αυτιά μπορούσαν να διατηρηθούν μέσα σε αλάτι. Η αλατοσυντήρηση δεν είχε ως σκοπό να τα κάνει «λιγότερο φρικτά». Είχε έναν πρακτικό σκοπό: να επιβραδύνει τη σήψη κατά τη μεταφορά.
Έτσι ένα ανθρώπινο σώμα μπορούσε να μετατραπεί σε «φορτίο». Να τοποθετηθεί σε δοχεία. Να ταξιδέψει. Και να παρουσιαστεί στην πρωτεύουσα.
Τα βαρέλια με τα αυτιά
Ευρωπαϊκές αναφορές που κυκλοφόρησαν μετά την πτώση του Μεσολογγίου μιλούν για δέκα βαρέλια αλατισμένων ανθρώπινων αυτιών που στάλθηκαν στην Κωνσταντινούπολη. Άλλες μεταγενέστερες πηγές δίνουν διαφορετική μορφή στην ίδια πληροφορία, ενώ σύγχρονος τουρκικός/οθωμανικός στρατιωτικός απολογισμός δίνει τον αριθμό των 5.498 αυτιών.
Και τα κεφάλια;
Εδώ εμφανίζεται ένας δεύτερος αριθμός. Ο Γεώργιος Φίνλεϊ γράφει ότι ο Ιμπραήμ καυχήθηκε πως οι άνδρες του συγκέντρωσαν 3.000 κεφάλια. Ο ίδιος ο Φίνλεϊ θεωρούσε ότι οι συνολικές ελληνικές απώλειες ήταν περίπου 4.000 και ότι επιπλέον άνθρωποι πέθαναν από τραύματα και πείνα πέρα από τις περιοχές που ελέγχθηκαν.
Και οι μύτες;
Οι μύτες αναφέρονται επίσης στις ευρωπαϊκές περιγραφές των τροπαίων που μεταφέρθηκαν ή εκτέθηκαν στην Κωνσταντινούπολη. Υπάρχουν μαρτυρίες για «τρόπαια από κεφάλια» και γιρλάντες από αυτιά και μύτες, οι οποίες φέρονται να παρουσιάστηκαν στην περιοχή του αυτοκρατορικού παλατιού.
Η Κωνσταντινούπολη
Και τώρα η σκηνή μεταφέρεται μακριά από το Μεσολόγγι. Στην πρωτεύουσα. Εκεί όπου η είδηση μιας μεγάλης νίκης έφτανε μαζί με τα τρόπαια.
Οι ευρωπαϊκές αναφορές περιγράφουν την παρουσία ανθρώπινων μελών στον χώρο του παλατιού και την αντίδραση των ξένων διπλωματών. Μία αμερικανική εφημερίδα της εποχής, αναδημοσιεύοντας ευρωπαϊκή ανταπόκριση, περιγράφει ακόμη και την είσοδο των χριστιανών διπλωματικών αντιπροσώπων στο παλάτι, όπου φέρεται να πέρασαν ανάμεσα από τρόπαια κεφαλών και «γιρλάντες» αυτιών και μυτών.
Αν η πληροφορία αυτή αντανακλά την ακριβή εικόνα της αυλής ή μεταφέρει ήδη διογκωμένη ευρωπαϊκή δημοσιογραφική αφήγηση, πρέπει να εξετάζεται κριτικά. Αλλά υπάρχει κάτι που δεν αμφισβητείται εύκολα: η είδηση των τροπαίων έφτασε στην Ευρώπη και προκάλεσε τεράστια αντίδραση.
Και εκεί συνέβη κάτι απρόβλεπτο. Η οθωμανική επίδειξη δύναμης άρχισε να λειτουργεί εναντίον της ίδιας της εικόνας της αυτοκρατορίας.
Ο Κολοκοτρώνης μαθαίνει την είδηση
Η είδηση της πτώσης ταξίδεψε προς την Πελοπόννησο. Δεν υπήρχαν τηλεγραφεία. Δεν υπήρχαν ραδιόφωνα. Δεν υπήρχαν ανταποκριτές που έστελναν λεπτό προς λεπτό τις εξελίξεις. Η είδηση περνούσε από στόμα σε στόμα. Από αγγελιοφόρο σε αγγελιοφόρο. Και έφτασε στη Γ' Εθνοσυνέλευση.
Εκεί βρισκόταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Ο Γέρος του Μοριά περιγράφει τη στιγμή στα Απομνημονεύματά του με τρόπο που δεν μοιάζει με επίσημο ιστορικό κείμενο. Μοιάζει με άνθρωπο που ξαναβλέπει μπροστά του τη στιγμή.
«Μας ήλθε είδησις ότι το Μισολόγγι εχάθη».
Και μετά: σιωπή. Όχι κραυγές. Όχι διαταγές. Όχι αμέσως αποφάσεις. Σιωπή. Ο Κολοκοτρώνης γράφει ότι όλοι φόρεσαν μαύρα και ότι για περίπου μισή ώρα κανείς δεν μιλούσε, ενώ καθένας «εμέτραε» με τον νου του τον αφανισμό τους.
Αυτή ίσως είναι μία από τις πιο ανθρώπινες περιγραφές ολόκληρης της Επανάστασης. Για λίγα λεπτά, ο Κολοκοτρώνης δεν είναι ο στρατηγός. Δεν είναι ο θρύλος. Δεν είναι ο «Γέρος του Μοριά». Είναι ένας άνθρωπος που μόλις πληροφορήθηκε ότι χάθηκε το Μεσολόγγι.
«Τι να κάμωμεν τώρα;»
Κάποια στιγμή όμως η σιωπή έπρεπε να τελειώσει. Και τότε ο Κολοκοτρώνης σηκώθηκε. Στα Απομνημονεύματά του λέει ότι μίλησε στους συγκεντρωμένους για να τους εμψυχώσει.
Το Μεσολόγγι, είπε, είχε χαθεί ενδόξως. Η ανδρεία του θα έμενε στους αιώνες. Αλλά αν η Ελλάδα φορούσε τα μαύρα και παρέλυε, τότε θα έφερε και το «ανάθεμα» της αδυναμίας.
Και τότε του έθεσαν το ερώτημα: «Τι να κάμωμεν τώρα, Κολοκοτρώνη;»
Η απάντηση δεν ήταν να θρηνήσουν. Ήταν να συνεχίσουν. Να οργανώσουν κυβέρνηση. Να αποφασίσουν. Να πιάσουν ξανά τα όπλα.
Η πτώση του Μεσολογγίου είχε μόλις μετατραπεί, μέσα στο μυαλό του Κολοκοτρώνη, από καταστροφή σε λόγο για συνέχιση του αγώνα. Και αυτό είναι το σημείο όπου η ιστορία αλλάζει κατεύθυνση.
Η Ελλάδα δεν τελείωσε στο Μεσολόγγι
Η πτώση ήρθε σε μια στιγμή εξαιρετικά επικίνδυνη για την Επανάσταση. Η ελληνική πλευρά βρισκόταν υπό τεράστια πίεση:
- Ο Κιουταχής μπορούσε να κινηθεί προς την Αθήνα.
- Ο Ιμπραήμ είχε ήδη αποδείξει στον Μοριά την αποτελεσματικότητα του στρατού του.
- Η ελληνική πολιτική σκηνή ήταν διχασμένη.
- Τα οικονομικά μέσα ήταν περιορισμένα.
Και το Μεσολόγγι ήταν μία από τις σημαντικότερες εστίες αντίστασης στη δυτική Ελλάδα. Η πτώση του έμοιαζε, επομένως, σαν να άνοιγε μια πόρτα προς την ολοκληρωτική καταστολή. Και για μια στιγμή, πολλοί φοβήθηκαν ακριβώς αυτό.
Αλλά συνέβη το αντίθετο
Η είδηση ταξίδεψε και στην Ευρώπη. Και εκεί το Μεσολόγγι δεν διαβάστηκε μόνο ως στρατιωτική ήττα. Διαβάστηκε ως σύμβολο.
Οι εφημερίδες μετέφεραν ειδήσεις για την πτώση, για τις σφαγές, για τους αιχμαλώτους και για την τύχη των γυναικόπαιδων. Ο ευρωπαϊκός Τύπος είχε ήδη δημιουργήσει ένα ισχυρό φιλελληνικό κοινό και η πτώση του Μεσολογγίου ενίσχυσε δραματικά αυτό το ρεύμα.
Στη Γαλλία, στη Βρετανία, στην Ελβετία, στη Γερμανία, στην Ιταλία και αλλού, η εικόνα της πολιορκημένης πόλης άρχισε να αποκτά μια σχεδόν μυθική διάσταση. Το Μεσολόγγι δεν ήταν πλέον μόνο ένας τόπος στην Αιτωλοακαρνανία. Ήταν η Ελλάδα που αντιστεκόταν.
Η Ευρώπη αντιδρά
Το φιλελληνικό κίνημα δεν δημιουργήθηκε το 1826. Υπήρχε ήδη. Αλλά το Μεσολόγγι του έδωσε νέο καύσιμο.
Οι εφημερίδες δημοσίευαν ανταποκρίσεις. Επιτροπές συγκέντρωναν χρήματα. Άνθρωποι που δεν είχαν βρεθεί ποτέ στην Ελλάδα αισθάνονταν ότι είχαν προσωπικό χρέος απέναντι σε ανθρώπους τους οποίους δεν γνώριζαν.
Η πτώση, μαζί με την είδηση του θανάτου του Λόρδου Βύρωνα δύο χρόνια νωρίτερα και την ήδη ισχυρή φιλελληνική παράδοση, δημιούργησε ένα νέο κύμα πολιτιστικής και πολιτικής κινητοποίησης. Ευρωπαϊκές εφημερίδες, καλλιτέχνες και μουσικοί συνέβαλαν στη μετατροπή του Μεσολογγίου σε διεθνές σύμβολο.
Και η εικόνα που θα έμενε ίσως περισσότερο από όλες ήταν αυτή του Ευγένιου Ντελακρουά.
Η Ελλάδα πάνω στα ερείπια
Ο Ντελακρουά δεν είχε επισκεφθεί το Μεσολόγγι. Δεν είδε τους δρόμους του. Δεν μύρισε τον καπνό. Δεν άκουσε τους πυροβολισμούς. Δεν γνώρισε τους ανθρώπους που πέθαναν.
Και όμως ζωγράφισε το 1826 την «Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου».
Η γυναικεία μορφή που στέκεται πάνω στα ερείπια έγινε ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα του φιλελληνισμού. Το έργο παρουσιάστηκε στο Παρισινό Σαλόνι το 1827 και μετέτρεψε την καταστροφή σε εικόνα που μπορούσε να δει ολόκληρη η Ευρώπη.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα παράδοξα της ιστορίας. Οι άνθρωποι που κατέλαβαν το Μεσολόγγι ήθελαν να δείξουν: «Νικήσαμε».
Αλλά η εικόνα που έμεινε στην Ευρώπη ήταν: «Κοιτάξτε τι υπέστη η Ελλάδα». Η νίκη μετατράπηκε σε πολιτικό κόστος.
Το Μεσολόγγι γίνεται παγκόσμιο σύμβολο
Η πόλη είχε χάσει. Αλλά ο μύθος της είχε μόλις αρχίσει. Η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη συγκλονίστηκε από τις αναφορές για την καταστροφή.
- Στη Γαλλία διοργανώθηκαν εκδηλώσεις.
- Συγκεντρώθηκαν χρήματα.
- Έργα τέχνης δημιουργήθηκαν.
- Μουσική γράφτηκε.
- Εφημερίδες επέστρεφαν ξανά και ξανά στο Μεσολόγγι.
Η εικόνα των πεινασμένων υπερασπιστών, της Εξόδου και των σφαγών έγινε μέρος της ευρωπαϊκής πολιτικής φαντασίας. Μετά την πτώση, το φιλελληνικό κίνημα δεν ήταν πλέον απλώς υπόθεση λίγων διανοουμένων. Έγινε μαζικότερο.
Και αυτό είχε πολιτική σημασία. Η πίεση στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αυξανόταν, ενώ ήδη Βρετανία και Ρωσία είχαν προχωρήσει σε διπλωματικές πρωτοβουλίες για το ελληνικό ζήτημα.
Η ειρωνεία της Ιστορίας
Οι Οθωμανοί ήθελαν το Μεσολόγγι να γίνει παράδειγμα. Ένα μήνυμα προς τους εξεγερμένους: Αν αντισταθείτε, αυτό θα σας συμβεί.
Και ίσως για λίγο αυτό λειτούργησε:
- Ο φόβος ήταν πραγματικός.
- Η στρατιωτική ήττα ήταν πραγματική.
- Οι νεκροί ήταν πραγματικοί.
- Οι αιχμάλωτοι ήταν πραγματικοί.
- Τα ανθρώπινα μέλη που στάλθηκαν ως τρόπαια ήταν πραγματικά.
Αλλά υπήρχε κάτι που δεν μπορούσαν να ελέγξουν: την αφήγηση. Γιατί όταν τα νέα έφτασαν στην Ευρώπη, οι ίδιες εικόνες χρησιμοποιήθηκαν για να δημιουργηθεί οργή:
- Οι σάκοι.
- Τα βαρέλια.
- Οι αιχμάλωτοι.
- Οι γυναίκες.
- Τα παιδιά.
- Οι κατεστραμμένες εκκλησίες.
- Οι νεκροί.
- Η πόλη που κάηκε.
Όλα έγιναν υλικό μιας νέας πολιτικής γλώσσας.
Από τον θάνατο στη διπλωματία
Η αλλαγή δεν συνέβη σε μία ημέρα. Δεν έπεσε το Μεσολόγγι και την επόμενη ημέρα η Ευρώπη αποφάσισε να σώσει την Ελλάδα. Η ιστορία δεν λειτουργεί έτσι.
Όμως η πτώση του Μεσολογγίου ήταν ένα τεράστιο πλήγμα στην εικόνα ότι η Ελληνική Επανάσταση μπορούσε να αγνοηθεί. Το ελληνικό ζήτημα είχε γίνει πλέον ευρωπαϊκό ζήτημα.
Η Βρετανία, η Ρωσία και αργότερα η Γαλλία θα έμπαιναν όλο και βαθύτερα στη διπλωματική διαδικασία που θα οδηγούσε τελικά στη Συνθήκη του Λονδίνου και, στη συνέχεια, στη σύγκρουση του Ναβαρίνου. Το Μεσολόγγι δεν δημιούργησε μόνο του αυτή την εξέλιξη. Αλλά την επιτάχυνε. Και έδωσε στο φιλελληνικό κίνημα ένα σύμβολο γύρω από το οποίο μπορούσε να οργανωθεί.
Γιατί το Μεσολόγγι δεν πέθανε
Η στρατιωτική λογική έλεγε ότι η πτώση του Μεσολογγίου έπρεπε να αποθαρρύνει την Επανάσταση. Ο Κολοκοτρώνης όμως κατάλαβε κάτι διαφορετικό.
Όταν σηκώθηκε μέσα στη σιωπή, δεν αρνήθηκε την καταστροφή:
- Δεν είπε ότι το Μεσολόγγι σώθηκε.
- Δεν είπε ότι οι νεκροί ήταν λίγοι.
- Δεν είπε ότι η ήττα δεν είχε σημασία.
Είπε κάτι πολύ πιο επικίνδυνο: ότι η ήττα μπορούσε να γίνει λόγος για ακόμη μεγαλύτερη αντίσταση. Αυτό είναι το βαθύτερο νόημα των λόγων του στα Απομνημονεύματα. Το Μεσολόγγι χάθηκε. Αλλά η Ελλάδα δεν έπρεπε να χαθεί μαζί του.
Το Χρονικό της Κυψέλης
Μια κυψέλη μπορεί να χάσει χιλιάδες μέλισσες. Μπορεί να χάσει τις συλλέκτριες. Μπορεί να χάσει τους φρουρούς. Μπορεί να χάσει τα αποθέματά της. Και για μια στιγμή μπορεί να μοιάζει νεκρή.
Αλλά αν έχει μείνει βασίλισσα, γόνος και ένας μικρός πυρήνας ζωντανών μελισσών, η ιστορία της δεν έχει τελειώσει.
Το Μεσολόγγι είχε χάσει σχεδόν τα πάντα:
- Είχε χάσει ανθρώπους.
- Είχε χάσει σπίτια.
- Είχε χάσει την άμυνά του.
- Είχε χάσει την πόλη.
Και όμως είχε αφήσει κάτι πίσω του που ο στρατός που το κατέλαβε δεν μπορούσε να αιχμαλωτίσει: την εικόνα του.
Η εικόνα αυτή ταξίδεψε. Πέρασε τα σύνορα. Πέρασε τις θάλασσες. Έφτασε:
- Σε εφημερίδες.
- Σε κοινοβούλια.
- Σε σαλόνια.
- Σε εκκλησίες.
- Σε εργαστήρια ζωγράφων.
- Σε θέατρα.
- Σε σπίτια ανθρώπων που δεν είχαν δει ποτέ τους την Ελλάδα.
Και εκεί, μακριά από τη λιμνοθάλασσα, το Μεσολόγγι άρχισε να ξαναγεννιέται. Όχι ως πόλη. Ως σύμβολο.
Η μεγαλύτερη ειρωνεία της 10ης Απριλίου 1826
Και ίσως αυτή να ήταν η μεγαλύτερη ειρωνεία της 10ης Απριλίου 1826:
- Οι νικητές πίστεψαν ότι είχαν τελειώσει την ιστορία.
- Οι Έλληνες φοβήθηκαν ότι είχε έρθει ο αφανισμός.
- Ο Κολοκοτρώνης κατάλαβε ότι έπρεπε να σηκωθούν ξανά τα όπλα.
- Και η Ευρώπη, βλέποντας την καταστροφή, άρχισε να κοιτάζει διαφορετικά προς την Ελλάδα.
Το Μεσολόγγι είχε πέσει. Αλλά η πτώση του είχε μόλις αρχίσει να αλλάζει την πορεία της Επανάστασης.
Ιστορική σημείωση του Κεφαλαίου 26
Για τους αριθμούς των διασωθέντων, νεκρών και αιχμαλώτων προτιμήσαμε να παρουσιάσουμε τις διαφορετικές εκτιμήσεις και όχι έναν ψευδώς απόλυτο αριθμό. Ο Φίνλεϊ δίνει περίπου 2.000 διασωθέντες, περίπου 3.000 αιχμαλώτους και περίπου 4.000 νεκρούς, ενώ αναφέρει ότι περίπου 1.500 έφτασαν τελικά στα Σαλώνα.
Για τα ανθρώπινα τρόπαια, ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στην οθωμανική στρατιωτική τεκμηρίωση που μελετά ο Edhem Eldem, όπου αναφέρονται 5.498 αυτιά που στάλθηκαν από τον Ιμπραήμ Πασά και τον Ρεσίτ Πασά. Ο αριθμός των 3.000 κεφαλών αποδίδεται στον ισχυρισμό/καύχηση του Ιμπραήμ όπως καταγράφεται από τον Φίνλεϊ και δεν παρουσιάζεται ως ακριβής απογραφή. Για τις μύτες υπάρχουν σύγχρονες ευρωπαϊκές αναφορές, αλλά δεν υπάρχει ασφαλής αριθμητική καταγραφή, γι' αυτό δεν επινοήσαμε αριθμό.
Για τον Κολοκοτρώνη χρησιμοποιήσαμε το ίδιο το κείμενο των Απομνημονευμάτων του, όπου περιγράφει τη σιωπή και το πένθος μετά την είδηση της πτώσης και τη δική του προσπάθεια να εμψυχώσει τους υπόλοιπους.
Για τον διεθνή αντίκτυπο, οι πηγές δείχνουν ότι η πτώση του Μεσολογγίου ενίσχυσε σημαντικά το φιλελληνικό κίνημα, τον ευρωπαϊκό Τύπο, τις καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις και την πολιτική πίεση υπέρ της ελληνικής υπόθεσης.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου