Υπάρχουν ιστορίες που γεννήθηκαν τόσο παλιά, ώστε κανείς δεν μπορεί να ξεχωρίσει πού τελειώνει η πραγματικότητα και πού αρχίζει ο μύθος. Μια τέτοια ιστορία είναι εκείνη του Αρισταίου, του μυθικού ήρωα που οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν δάσκαλο της μελισσοκομίας και της αγροτικής τέχνης.
Πριν ο άνθρωπος γνωρίσει τη βιολογία της μέλισσας, πριν μάθει τι συμβαίνει μέσα στον γόνο και πριν κατασκευάσει τις σύγχρονες κυψέλες, κοιτούσε το μικρό αυτό πλάσμα με θαυμασμό. Έβλεπε μια οργανωμένη κοινωνία, ακούραστους εργάτες, κηρήθρες χτισμένες με ακρίβεια και ένα πολύτιμο προϊόν, το μέλι, που έμοιαζε σχεδόν σαν δώρο των θεών.
Και κάπου μέσα σε αυτή την αρχαία αντίληψη γεννήθηκε ο Αρισταίος.
Ο Αρισταίος δεν είναι ιστορικά αποδεδειγμένος «πρώτος μελισσοκόμος». Είναι ο μυθικός πολιτισμικός ήρωας της μελισσοκομίας, στον οποίο οι αρχαίοι απέδωσαν τη διδασκαλία της κατασκευής κυψελών και τη γνώση της φροντίδας των μελισσών.
Και η ιστορία του είναι ίσως η πιο παράξενη ιστορία που γράφτηκε ποτέ για έναν μελισσοκόμο.
Ο γιος του Απόλλωνα και της Κυρήνης
Ο Αρισταίος ήταν, σύμφωνα με την παράδοση, γιος του Απόλλωνα και της Κυρήνης, μιας δυνατής κυνηγού που αγαπούσε τα βουνά και την άγρια φύση. Οι Νύμφες ανέλαβαν την ανατροφή του και του δίδαξαν τα μυστικά της αγροτικής ζωής.
Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης αναφέρει ότι οι Νύμφες δίδαξαν στον Αρισταίο να πήζει το γάλα, να κατασκευάζει κυψέλες και να καλλιεργεί ελιές, ενώ τον παρουσιάζει ως τον πρώτο που δίδαξε στους ανθρώπους αυτές τις τέχνες.
Έτσι ο Αρισταίος δεν έγινε μόνο προστάτης των μελισσών. Έγινε σύμβολο ολόκληρης της αγροτικής γνώσης: μέλι, ελιά, γάλα, κοπάδια και γη.
Η εικόνα είναι όμορφη και βαθιά συμβολική. Οι Νύμφες, δηλαδή οι ίδιες οι δυνάμεις της φύσης, παραδίδουν στον άνθρωπο ένα από τα μυστικά τους: την τέχνη να προσφέρει κατοικία στις μέλισσες και να παίρνει από αυτές το πολύτιμο μέλι.
Η κυψέλη γίνεται τέχνη
Για τον αρχαίο άνθρωπο η κυψέλη δεν ήταν απλώς ένα δοχείο. Ήταν η προσπάθεια να φέρει μια άγρια κοινωνία κοντά στον άνθρωπο.
Η μέλισσα μπορούσε να κατοικεί σε κοιλότητες δέντρων, βράχους και άλλα προστατευμένα σημεία. Ο άνθρωπος όμως άρχισε να της προσφέρει έναν χώρο ειδικά κατασκευασμένο για εκείνη.
Εδώ βρίσκεται και η συμβολική σημασία του Αρισταίου. Δεν είναι απλώς ο άνθρωπος που ανακάλυψε το μέλι. Είναι ο μυθικός άνθρωπος που μετέτρεψε την παρατήρηση της μέλισσας σε τέχνη.
Η τραγωδία της Ευρυδίκης
Η ιστορία του όμως δεν είναι μόνο φωτεινή.
Στα Γεωργικά του Βιργιλίου ο Αρισταίος συνδέεται με τον θάνατο της Ευρυδίκης, της γυναίκας του Ορφέα.
Ο Αρισταίος την καταδιώκει και εκείνη, προσπαθώντας να ξεφύγει, πατά ένα φίδι. Το φίδι τη δαγκώνει και η Ευρυδίκη πεθαίνει.
Ο Ορφέας κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο για να τη φέρει πίσω. Καταφέρνει να πάρει άδεια να την οδηγήσει στον κόσμο των ζωντανών, με έναν αυστηρό όρο: δεν πρέπει να γυρίσει να την κοιτάξει μέχρι να βγουν από τον Άδη.
Ο Ορφέας όμως γυρίζει.
Η Ευρυδίκη χάνεται για δεύτερη φορά.
Οι Νύμφες που αγαπούσαν την Ευρυδίκη στρέφονται εναντίον του Αρισταίου και η τιμωρία τους είναι τρομερή.
Οι μέλισσές του πεθαίνουν.
Ο Αρισταίος χάνει τα μελίσσια του
Οι κυψέλες αδειάζουν και η ζωή σταματά.
Για έναν σύγχρονο μελισσοκόμο αυτή η εικόνα είναι ίσως πιο συγκλονιστική από οποιαδήποτε άλλη λεπτομέρεια του μύθου. Γιατί όποιος έχει δει ένα μελίσσι να χάνεται γνωρίζει ότι η άδεια κυψέλη είναι ένα παράξενο είδος σιωπής.
Υπάρχουν οι κηρήθρες.
Υπάρχει το κερί.
Μπορεί να υπάρχει ακόμη μέλι.
Αλλά λείπει το βουητό.
Ο Αρισταίος απελπίζεται και αναζητά την αιτία της καταστροφής.
Ο Πρωτέας αποκαλύπτει την αιτία
Η μητέρα του, η Κυρήνη, τον οδηγεί στον Πρωτέα, τον θαλάσσιο γέροντα που μπορούσε να αλλάζει μορφές και να γνωρίζει κρυφές αλήθειες.
Ο Πρωτέας αποκαλύπτει στον Αρισταίο ότι ο θάνατος της Ευρυδίκης είναι η αιτία για την καταστροφή των μελισσών του.
Για να εξιλεωθεί, πρέπει να πραγματοποιήσει μια μεγάλη θυσία.
Και τότε αρχίζει μία από τις πιο παράξενες τελετουργίες της αρχαίας ποίησης.
Τέσσερις ταύροι και τέσσερις δαμάλες
Ο Αρισταίος παίρνει τέσσερις ταύρους και τέσσερις δαμάλες και κατασκευάζει τέσσερις βωμούς.
Τα ζώα θυσιάζονται και τα σώματά τους αφήνονται στον τόπο της τελετουργίας.
Ο Βιργίλιος περιγράφει τη σκηνή με τρόπο ιδιαίτερα παραστατικό. Ο Αρισταίος πρέπει να περιμένει.
Δεν θα συμβεί τίποτα αμέσως.
Περνούν εννέα ημέρες.
Εννέα ημέρες σιωπής.
Εννέα ημέρες όπου τα σώματα των ζώων μένουν στον τόπο της θυσίας.
Και ύστερα έρχεται η στιγμή που έκανε τον μύθο του Αρισταίου αθάνατο.
Και τότε ακούστηκε το βουητό
Την ένατη ημέρα ο Αρισταίος επιστρέφει.
Τα σώματα έχουν αρχίσει να αποσυντίθενται.
Και ξαφνικά συμβαίνει κάτι που σήμερα γνωρίζουμε ότι είναι βιολογικά αδύνατο, αλλά στην αρχαία φαντασία αποτελούσε ένα θαύμα της φύσης.
Μέσα από τα σπλάχνα και τα πλευρά των νεκρών βοδιών αρχίζουν να εμφανίζονται μέλισσες.
Στην αρχή είναι λίγες.
Ύστερα πληθαίνουν.
Βγαίνουν από τα σώματα και σχηματίζουν πυκνά σμήνη.
Ο αέρας γεμίζει με φτερά και βόμβο.
Οι μέλισσες πετούν προς τα δέντρα και συγκεντρώνονται στα κλαδιά.
Ο Αρισταίος έχει ξανά μέλισσες.
Από τον θάνατο, μέσα στη λογική του αρχαίου μύθου, γεννήθηκε ξανά ζωή.
Η βουγονία – η αρχαία «γέννηση» των μελισσών
Η παράξενη αυτή αντίληψη έγινε γνωστή ως βουγονία.
Οι αρχαίοι πίστευαν ότι από την αποσύνθεση ενός βοδιού μπορούσαν να εμφανιστούν νέα ζωντανά πλάσματα, μεταξύ αυτών και μέλισσες.
Σήμερα γνωρίζουμε φυσικά ότι αυτό δεν συμβαίνει. Οι μέλισσες γεννιούνται μέσα στην αποικία, από τη βασίλισσα, και ο κύκλος ζωής τους είναι απολύτως γνωστός.
Όμως η αρχαία παρατήρηση είχε μια πραγματική βάση: γύρω από ένα νεκρό ζώο, καθώς αυτό αποσυντίθεται, εμφανίζονται διάφορα έντομα. Ο αρχαίος άνθρωπος έβλεπε το αποτέλεσμα, αλλά δεν γνώριζε τον πραγματικό βιολογικό μηχανισμό.
Έτσι δημιουργήθηκε η ιδέα ότι η ίδια η σήψη μπορούσε να δημιουργήσει ζωή.
Ο Βιργίλιος πήρε αυτή την αρχαία αντίληψη και την έκανε ένα από τα πιο εντυπωσιακά επεισόδια των Γεωργικών.
Ο Βιργίλιος και ο Αρισταίος
Το τέταρτο βιβλίο των Γεωργικών είναι αφιερωμένο στις μέλισσες και στη μελισσοκομία. Ο Βιργίλιος μιλά για τη ζωή της αποικίας, τη σμηνουργία, την εγκατάσταση των μελισσών, τις ασθένειες και τη φροντίδα τους.
Μέσα σε αυτό το έργο τοποθετεί την ιστορία του Αρισταίου.
Έτσι ο μυθικός μελισσοκόμος γίνεται γέφυρα ανάμεσα στην πραγματική γεωργική γνώση και στον κόσμο των θεών.
Η βουγονία δεν παρουσιάζεται ως ένα απλό παραμύθι. Είναι κομμάτι μιας αρχαίας κοσμοαντίληψης σύμφωνα με την οποία η φύση μπορούσε να μεταμορφώνει τον θάνατο σε νέα ζωή.
Και αυτό είναι ίσως το πιο δυνατό συμβολικό στοιχείο της ιστορίας.
Ο Αρισταίος, προστάτης της αγροτικής ζωής
Ο Αρισταίος δεν περιορίζεται στις μέλισσες.
Η παράδοση τον συνδέει με την ελιά, την τυροκομία, την κτηνοτροφία, το κυνήγι και τη γεωργία.
Αυτό δεν είναι τυχαίο.
Στον αρχαίο κόσμο η μελισσοκομία δεν μπορούσε να αποκοπεί από το φυσικό περιβάλλον.
Οι μέλισσες χρειάζονταν λουλούδια.
Τα λουλούδια υπήρχαν στα χωράφια, στα λιβάδια και στα δάση.
Η ελιά, τα κοπάδια, τα αμπέλια και τα μελίσσια αποτελούσαν κομμάτια του ίδιου αγροτικού κόσμου.
Ο Αρισταίος γίνεται έτσι η προσωποποίηση μιας ολόκληρης εποχής όπου ο άνθρωπος προσπαθούσε να κατανοήσει και να αξιοποιήσει τη φύση χωρίς ακόμη να διαθέτει τη σύγχρονη επιστήμη.
Από τον Αρισταίο στον σημερινό μελισσοκόμο
Χιλιάδες χρόνια χωρίζουν τον μυθικό Αρισταίο από τον σημερινό μελισσοκόμο.
Οι κυψέλες άλλαξαν.
Τα εργαλεία άλλαξαν.
Η επιστήμη εξήγησε τον γόνο, τη βασίλισσα, τις εργάτριες, τα αρσενικά, τις ασθένειες και τη δημιουργία του σμήνους.
Όμως κάτι έμεινε ίδιο.
Ο άνθρωπος εξακολουθεί να στέκεται μπροστά σε μια κοινωνία που δεν δημιούργησε ο ίδιος.
Ανοίγει την κυψέλη.
Ακούει το βουητό.
Παρατηρεί τις μέλισσες.
Ψάχνει τη βασίλισσα.
Ελέγχει τον γόνο.
Προσπαθεί να προλάβει την απώλεια.
Και όταν ένα μελίσσι χαθεί, ψάχνει τρόπο να ξαναφέρει ζωή στην άδεια κυψέλη.
Αυτή είναι η πραγματική κληρονομιά του Αρισταίου.
Όχι ότι μας έμαθε επιστημονικά πώς γεννιούνται οι μέλισσες, αλλά ότι οι αρχαίοι άνθρωποι αναγνώρισαν από πολύ νωρίς πως η μέλισσα ήταν ένας μικρός θαυμαστός κόσμος που άξιζε να παρατηρηθεί και να προστατευθεί.
Όταν το αρχαίο βουητό συναντά το σήμερα
Ο Αρισταίος δεν μας άφησε μια κυψέλη που μπορούμε να ανοίξουμε σήμερα και να πούμε πως ήταν δική του.
Μας άφησε όμως κάτι πιο δυνατό: έναν μύθο που άντεξε χιλιάδες χρόνια.
Οι αρχαίοι του έδωσαν πατέρα τον Απόλλωνα, μητέρα την Κυρήνη και δασκάλες τις Νύμφες. Του έδωσαν την κυψέλη, το μέλι και την ελιά. Του έδωσαν όμως και μια μεγάλη δοκιμασία: την απώλεια των μελισσών του.
Και ύστερα, μέσα από μια θυσία και ένα θαυμαστό μυθολογικό γεγονός, του έδωσαν ξανά το πολυτιμότερο πράγμα που είχε χάσει.
Το βουητό.
Ίσως γι' αυτό η ιστορία του Αρισταίου συγκινεί ακόμη και σήμερα τους μελισσοκόμους.
Γιατί όλοι γνωρίζουν πως μια κυψέλη μπορεί κάποτε να σωπάσει.
Και όλοι γνωρίζουν επίσης πόσο όμορφο είναι να ακούς ξανά, ύστερα από μια δύσκολη περίοδο, εκείνο το πρώτο ασταμάτητο βούισμα.
Σήμερα ξέρουμε ότι οι μέλισσες δεν γεννιούνται από τα σπλάχνα ενός βοδιού.
Ξέρουμε όμως κάτι που ίσως θα έκανε τον Αρισταίο να χαμογελάσει.
Η ζωή της μέλισσας συνεχίζει να αναγεννάται κάθε άνοιξη μέσα στα λουλούδια, στις κυψέλες και στα νέα σμήνη που αφήνουν την παλιά τους κατοικία για να αναζητήσουν έναν καινούργιο κόσμο.
Και κάπου εκεί, ανάμεσα στο άρωμα της ανθισμένης γης, στο χρυσό φως του ήλιου και στο αδιάκοπο βουητό χιλιάδων μικρών φτερών, ο Αρισταίος μοιάζει να είναι ακόμη παρών.
Όχι σαν θεός.
Όχι σαν ιστορικός άνθρωπος.
Αλλά σαν η πρώτη μεγάλη ανάμνηση της ανθρωπότητας από τότε που ο άνθρωπος στάθηκε δίπλα στη μέλισσα και προσπάθησε να μάθει τα μυστικά της.
Και όσο υπάρχει ένας μελισσοκόμος που ανοίγει μια κυψέλη με σεβασμό, όσο υπάρχει ένα λουλούδι που περιμένει τη μέλισσα και όσο υπάρχει μέλι που γεννιέται μέσα στο σκοτάδι της κηρήθρας, το αρχαίο βουητό του Αρισταίου θα συνεχίζει να ταξιδεύει μέσα στους αιώνες.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου