Η άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια στην Αίγινα τον Ιανουάριο του 1828 σηματοδοτεί τη συγκλονιστική μετάβαση από την πολεμική έξαψη της Ελληνικής Επανάστασης στην επίπονη γέννηση του νεότερου ελληνικού κράτους. Αντιμέτωπος με καμένα χωριά, άδεια ταμεία και μια διαλυμένη κοινωνία, ο πρώτος Κυβερνήτης ανέλαβε το τιτάνιο έργο της εσωτερικής ανασυγκρότησης, συγκεντρώνοντας την εξουσία για να επιβάλει τη διοίκηση, τη γεωργία και το εκπαιδευτικό σύστημα. Ενώ ο γαλλικός στρατός απομάκρυνε τα τελευταία στρατεύματα του Ιμπραήμ από τον Μοριά, ο τακτικός ελληνικός στρατός έδινε στην Πέτρα την τελευταία του μάχη, σφραγίζοντας το πέρασμα από το όπλο στη διπλωματία και στην αναγνώριση της ανεξαρτησίας.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 29
Ο άνθρωπος που ήρθε να χτίσει κράτος πάνω στα ερείπια
Το Ναυαρίνο είχε αλλάξει τη μοίρα της Ελλάδας.
Όμως, όταν έσβησε ο καπνός από τα κανόνια και τα καμένα πλοία έμειναν μέσα στον όρμο, κανείς δεν μπορούσε ακόμη να δείξει στον χάρτη μια ολοκληρωμένη Ελλάδα και να πει:
«Να την. Αυτή είναι η πατρίδα που κερδίσαμε.»
Δεν υπήρχε ακόμη.
Υπήρχε μια χώρα που γεννιόταν.
Υπήρχαν εδάφη ελεύθερα και εδάφη που ακόμη κρατούσαν οι Οθωμανοί.
Υπήρχαν φρούρια που δεν είχαν παραδοθεί.
Υπήρχαν χωριά καμένα, χωράφια ακαλλιέργητα, άνθρωποι ξεριζωμένοι και οικογένειες που δεν ήξεραν αν είχαν μέλλον.
Υπήρχαν ακόμη όπλα στα χέρια ανθρώπων που είχαν πολεμήσει χρόνια ολόκληρα.
Υπήρχαν καπεταναίοι που είχαν μάθει να διοικούν τις περιοχές τους χωρίς να περιμένουν διαταγές από κάποια μακρινή πρωτεύουσα.
Και υπήρχε μια μεγάλη δύναμη που έπρεπε τώρα να κάνει κάτι πολύ δυσκολότερο από το να νικήσει έναν στρατό.
Έπρεπε να οργανώσει τη νίκη.
Η Επανάσταση είχε μάθει να καταστρέφει ό,τι στεκόταν απέναντί της.
Τώρα έπρεπε να μάθει να χτίζει.
Και για να γίνει αυτό, χρειαζόταν έναν άνθρωπο που δεν θα έφτανε στην Ελλάδα κρατώντας σπαθί.
Θα έφτανε κρατώντας σχέδια.
Σχέδια για ένα κράτος που ακόμη δεν υπήρχε.
Όμως, όταν έσβησε ο καπνός από τα κανόνια και τα καμένα πλοία έμειναν μέσα στον όρμο, κανείς δεν μπορούσε ακόμη να δείξει στον χάρτη μια ολοκληρωμένη Ελλάδα και να πει:
«Να την. Αυτή είναι η πατρίδα που κερδίσαμε.»
Δεν υπήρχε ακόμη.
Υπήρχε μια χώρα που γεννιόταν.
Υπήρχαν εδάφη ελεύθερα και εδάφη που ακόμη κρατούσαν οι Οθωμανοί.
Υπήρχαν φρούρια που δεν είχαν παραδοθεί.
Υπήρχαν χωριά καμένα, χωράφια ακαλλιέργητα, άνθρωποι ξεριζωμένοι και οικογένειες που δεν ήξεραν αν είχαν μέλλον.
Υπήρχαν ακόμη όπλα στα χέρια ανθρώπων που είχαν πολεμήσει χρόνια ολόκληρα.
Υπήρχαν καπεταναίοι που είχαν μάθει να διοικούν τις περιοχές τους χωρίς να περιμένουν διαταγές από κάποια μακρινή πρωτεύουσα.
Και υπήρχε μια μεγάλη δύναμη που έπρεπε τώρα να κάνει κάτι πολύ δυσκολότερο από το να νικήσει έναν στρατό.
Έπρεπε να οργανώσει τη νίκη.
Η Επανάσταση είχε μάθει να καταστρέφει ό,τι στεκόταν απέναντί της.
Τώρα έπρεπε να μάθει να χτίζει.
Και για να γίνει αυτό, χρειαζόταν έναν άνθρωπο που δεν θα έφτανε στην Ελλάδα κρατώντας σπαθί.
Θα έφτανε κρατώντας σχέδια.
Σχέδια για ένα κράτος που ακόμη δεν υπήρχε.
Η Ελλάδα περιμένει
Τον Ιανουάριο του 1828, ένα πλοίο πλησίαζε την Αίγινα.
Πάνω του βρισκόταν ένας άνθρωπος που είχε περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του μακριά από τον τόπο που τώρα καλούνταν να κυβερνήσει.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας.
Είχε εκλεγεί Κυβερνήτης από την Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας τον Απρίλιο του 1827, με επταετή θητεία.
Είχε γνωρίσει τις αυλές και τα υπουργικά γραφεία της Ευρώπης.
Είχε δει αυτοκρατορίες να διαπραγματεύονται.
Είχε μάθει ότι ένα κράτος δεν στηρίζεται μόνο στη γενναιότητα των ανθρώπων του.
Χρειάζεται διοίκηση.
Χρειάζεται χρήματα.
Χρειάζεται νόμους.
Χρειάζεται ανθρώπους που να ξέρουν να τους εφαρμόζουν.
Χρειάζεται δρόμους για να κινηθεί ο στρατός και το εμπόριο.
Χρειάζεται λιμάνια.
Χρειάζεται σχολεία.
Χρειάζεται αρχεία.
Χρειάζεται ταχυδρομείο.
Χρειάζεται δικαστήρια.
Χρειάζεται ένα νόμισμα που ο άνθρωπος να μπορεί να κρατήσει στην παλάμη του και να γνωρίζει τι αξίζει.
Χρειάζεται, πάνω απ' όλα, εμπιστοσύνη.
Κι όταν ο Καποδίστριας κατέβηκε στην Αίγινα, βρήκε μπροστά του σχεδόν το αντίθετο.
Έναν λαό που είχε χάσει την εμπιστοσύνη του στην κανονικότητα.
Για χρόνια, η κανονικότητα ήταν η εξαίρεση.
Το φυσιολογικό ήταν ο φόβος.
Η μετακίνηση γινόταν με προσοχή.
Η περιουσία δεν ήταν ασφαλής.
Ο αγρότης δεν ήξερε αν θα προλάβει να θερίσει.
Ο έμπορος δεν ήξερε αν το φορτίο του θα φτάσει.
Ο γονιός δεν ήξερε αν το παιδί του θα μεγαλώσει.
Ο μελισσοκόμος δεν ήξερε αν η κυψέλη του θα βρίσκεται στη θέση της όταν επιστρέψει.
Και τώρα ο Καποδίστριας έπρεπε να πείσει όλους αυτούς τους ανθρώπους ότι η λέξη κράτος δεν ήταν άλλη μία υπόσχεση.
Δεν παρέλαβε κράτος. Παρέλαβε ερείπια.
Η εικόνα της Ελλάδας δεν μπορούσε να αποτυπωθεί σε έναν μόνο χάρτη.
Έπρεπε να τη δεις από κοντά.
Στα χωριά.
Στους δρόμους.
Στα λιμάνια.
Στα χωράφια.
Στις εκκλησίες.
Στα σπίτια.
Στα πρόσωπα.
Η χώρα είχε βγει από έναν πόλεμο που είχε διαρκέσει χρόνια και είχε καταστρέψει μεγάλο μέρος της οικονομικής και κοινωνικής της ζωής.
Και πάνω από αυτή την καταστροφή υπήρχε ένα δεύτερο πρόβλημα:
κανείς δεν ήξερε ακόμη ακριβώς πού τελείωνε η Ελλάδα.
Το ζήτημα των συνόρων βρισκόταν ακόμη στα χέρια των Μεγάλων Δυνάμεων.
Η Ελλάδα ήταν ένα political γεγονός πριν γίνει πλήρως ένα διεθνώς ορισμένο κράτος.
Ο Καποδίστριας λοιπόν δεν είχε την πολυτέλεια να ασχοληθεί μόνο με την εσωτερική ανασυγκρότηση.
Έπρεπε την ίδια στιγμή να κυβερνά μέσα στην Ελλάδα και να διαπραγματεύεται την Ελλάδα έξω από αυτήν.
Έπρεπε να κοιτάζει ταυτόχρονα δύο διαφορετικούς χάρτες.
Ο ένας βρισκόταν πάνω στο τραπέζι του.
Ο άλλος βρισκόταν μέσα στα μυαλά των Ευρωπαίων διπλωματών.
Και ανάμεσα στους δύο υπήρχε ένας λαός που περίμενε.
Πάνω του βρισκόταν ένας άνθρωπος που είχε περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του μακριά από τον τόπο που τώρα καλούνταν να κυβερνήσει.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας.
Είχε εκλεγεί Κυβερνήτης από την Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας τον Απρίλιο του 1827, με επταετή θητεία.
Είχε γνωρίσει τις αυλές και τα υπουργικά γραφεία της Ευρώπης.
Είχε δει αυτοκρατορίες να διαπραγματεύονται.
Είχε μάθει ότι ένα κράτος δεν στηρίζεται μόνο στη γενναιότητα των ανθρώπων του.
Χρειάζεται διοίκηση.
Χρειάζεται χρήματα.
Χρειάζεται νόμους.
Χρειάζεται ανθρώπους που να ξέρουν να τους εφαρμόζουν.
Χρειάζεται δρόμους για να κινηθεί ο στρατός και το εμπόριο.
Χρειάζεται λιμάνια.
Χρειάζεται σχολεία.
Χρειάζεται αρχεία.
Χρειάζεται ταχυδρομείο.
Χρειάζεται δικαστήρια.
Χρειάζεται ένα νόμισμα που ο άνθρωπος να μπορεί να κρατήσει στην παλάμη του και να γνωρίζει τι αξίζει.
Χρειάζεται, πάνω απ' όλα, εμπιστοσύνη.
Κι όταν ο Καποδίστριας κατέβηκε στην Αίγινα, βρήκε μπροστά του σχεδόν το αντίθετο.
Έναν λαό που είχε χάσει την εμπιστοσύνη του στην κανονικότητα.
Για χρόνια, η κανονικότητα ήταν η εξαίρεση.
Το φυσιολογικό ήταν ο φόβος.
Η μετακίνηση γινόταν με προσοχή.
Η περιουσία δεν ήταν ασφαλής.
Ο αγρότης δεν ήξερε αν θα προλάβει να θερίσει.
Ο έμπορος δεν ήξερε αν το φορτίο του θα φτάσει.
Ο γονιός δεν ήξερε αν το παιδί του θα μεγαλώσει.
Ο μελισσοκόμος δεν ήξερε αν η κυψέλη του θα βρίσκεται στη θέση της όταν επιστρέψει.
Και τώρα ο Καποδίστριας έπρεπε να πείσει όλους αυτούς τους ανθρώπους ότι η λέξη κράτος δεν ήταν άλλη μία υπόσχεση.
Δεν παρέλαβε κράτος. Παρέλαβε ερείπια.
Η εικόνα της Ελλάδας δεν μπορούσε να αποτυπωθεί σε έναν μόνο χάρτη.
Έπρεπε να τη δεις από κοντά.
Στα χωριά.
Στους δρόμους.
Στα λιμάνια.
Στα χωράφια.
Στις εκκλησίες.
Στα σπίτια.
Στα πρόσωπα.
Η χώρα είχε βγει από έναν πόλεμο που είχε διαρκέσει χρόνια και είχε καταστρέψει μεγάλο μέρος της οικονομικής και κοινωνικής της ζωής.
Και πάνω από αυτή την καταστροφή υπήρχε ένα δεύτερο πρόβλημα:
κανείς δεν ήξερε ακόμη ακριβώς πού τελείωνε η Ελλάδα.
Το ζήτημα των συνόρων βρισκόταν ακόμη στα χέρια των Μεγάλων Δυνάμεων.
Η Ελλάδα ήταν ένα political γεγονός πριν γίνει πλήρως ένα διεθνώς ορισμένο κράτος.
Ο Καποδίστριας λοιπόν δεν είχε την πολυτέλεια να ασχοληθεί μόνο με την εσωτερική ανασυγκρότηση.
Έπρεπε την ίδια στιγμή να κυβερνά μέσα στην Ελλάδα και να διαπραγματεύεται την Ελλάδα έξω από αυτήν.
Έπρεπε να κοιτάζει ταυτόχρονα δύο διαφορετικούς χάρτες.
Ο ένας βρισκόταν πάνω στο τραπέζι του.
Ο άλλος βρισκόταν μέσα στα μυαλά των Ευρωπαίων διπλωματών.
Και ανάμεσα στους δύο υπήρχε ένας λαός που περίμενε.
Η πρώτη του απόφαση ήταν πολιτική — και θα τον ακολουθούσε μέχρι το τέλος
Ο Καποδίστριας δεν προσπάθησε να συνεχίσει απλώς τη διοίκηση όπως λειτουργούσε μέσα στην Επανάσταση.
Ήξερε ότι το επαναστατικό σύστημα είχε δημιουργηθεί για να πολεμήσει.
Το νέο κράτος έπρεπε να δημιουργηθεί για να κυβερνήσει.
Αυτό σήμαινε συγκέντρωση εξουσίας.
Η λειτουργία των συνταγματικών θεσμών της Τροιζήνας ανεστάλη και δημιουργήθηκε το Πανελλήνιον, συμβουλευτικό σώμα που θα πλαισίωνε τον Κυβερνήτη.
Η απόφαση αυτή θα γίνει αργότερα ένα από τα σημαντικότερα σημεία αντιπαράθεσης γύρω από το πρόσωπό του.
Γιατί ο Καποδίστριας βρέθηκε μπροστά σε ένα δίλημμα που δεν είχε εύκολη λύση.
Από τη μία πλευρά υπήρχαν άνθρωποι που απαιτούσαν να εφαρμοστεί το Σύνταγμα και να λειτουργήσουν οι αντιπροσωπευτικοί θεσμοί.
Από την άλλη υπήρχε μια χώρα όπου οι κρατικοί μηχανισμοί ήταν ακόμη τόσο αδύναμοι, ώστε η άμεση εφαρμογή ενός πλήρους πολιτικού συστήματος μπορούσε να οδηγήσει σε νέα σύγκρουση ανάμεσα στις τοπικές δυνάμεις.
Ο Καποδίστριας διάλεξε τη συγκέντρωση.
Πίστευε ότι έπρεπε πρώτα να δημιουργηθεί ο μηχανισμός του κράτους.
Οι αντίπαλοί του θα απαντούσαν ότι έτσι δημιουργούσε ένα κράτος υπερβολικά εξαρτημένο από έναν άνθρωπο.
Και οι δύο πλευρές είχαν επιχειρήματα.
Η ιστορία θα έκρινε τελικά όχι μόνο την απόφαση.
Θα έκρινε και το τίμημά της.
Ήξερε ότι το επαναστατικό σύστημα είχε δημιουργηθεί για να πολεμήσει.
Το νέο κράτος έπρεπε να δημιουργηθεί για να κυβερνήσει.
Αυτό σήμαινε συγκέντρωση εξουσίας.
Η λειτουργία των συνταγματικών θεσμών της Τροιζήνας ανεστάλη και δημιουργήθηκε το Πανελλήνιον, συμβουλευτικό σώμα που θα πλαισίωνε τον Κυβερνήτη.
Η απόφαση αυτή θα γίνει αργότερα ένα από τα σημαντικότερα σημεία αντιπαράθεσης γύρω από το πρόσωπό του.
Γιατί ο Καποδίστριας βρέθηκε μπροστά σε ένα δίλημμα που δεν είχε εύκολη λύση.
Από τη μία πλευρά υπήρχαν άνθρωποι που απαιτούσαν να εφαρμοστεί το Σύνταγμα και να λειτουργήσουν οι αντιπροσωπευτικοί θεσμοί.
Από την άλλη υπήρχε μια χώρα όπου οι κρατικοί μηχανισμοί ήταν ακόμη τόσο αδύναμοι, ώστε η άμεση εφαρμογή ενός πλήρους πολιτικού συστήματος μπορούσε να οδηγήσει σε νέα σύγκρουση ανάμεσα στις τοπικές δυνάμεις.
Ο Καποδίστριας διάλεξε τη συγκέντρωση.
Πίστευε ότι έπρεπε πρώτα να δημιουργηθεί ο μηχανισμός του κράτους.
Οι αντίπαλοί του θα απαντούσαν ότι έτσι δημιουργούσε ένα κράτος υπερβολικά εξαρτημένο από έναν άνθρωπο.
Και οι δύο πλευρές είχαν επιχειρήματα.
Η ιστορία θα έκρινε τελικά όχι μόνο την απόφαση.
Θα έκρινε και το τίμημά της.
Ο Ιμπραήμ δεν είχε ακόμη φύγει
Κι ενώ ο Κυβερνήτης προσπαθούσε να βάλει τάξη στην Αίγινα, ο Μοριάς δεν είχε ακόμη απαλλαγεί από την αιγυπτιακή παρουσία.
Το Ναυαρίνο είχε στερήσει από τον Ιμπραήμ το μεγάλο του πλεονέκτημα στη θάλασσα.
Δεν είχε όμως εξαφανίσει τον στρατό του.
Οι δυνάμεις του παρέμεναν στα φρούρια και στις περιοχές που εξακολουθούσαν να ελέγχουν.
Η Ελλάδα δεν μπορούσε να θεωρήσει τον πόλεμο τελειωμένο.
Τότε εμφανίστηκε στον Μοριά μια δύναμη που μέχρι εκείνη τη στιγμή είχε σταθεί περισσότερο ως διπλωματικός παράγοντας της ελληνικής υπόθεσης.
Ο γαλλικός στρατός.
Τον Αύγουστο του 1828, το γαλλικό εκστρατευτικό σώμα, υπό τον στρατηγό Nicolas-Joseph Maison, αποβιβάστηκε στην Πελοπόννησο.
Δεν ήταν ένας μικρός σχηματισμός συμβολικής παρουσίας.
Ήταν οργανωμένος ευρωπαϊκός στρατός, με πυροβολικό, μηχανικό, επιμελητεία και επιτελική δομή.
Μαζί του έφτασαν και άνθρωποι που θα άφηναν πίσω τους κάτι περισσότερο από στρατιωτικές αναφορές.
Παρατηρητές.
Μηχανικοί.
Αξιωματικοί.
Επιστήμονες.
Χαρτογράφοι.
Άνθρωποι που θα κατέγραφαν έναν τόπο τον οποίο η Ευρώπη γνώριζε μέχρι τότε περισσότερο μέσα από αρχαία κείμενα και φιλελληνικούς θρύλους παρά από σύγχρονες επιστημονικές αποτυπώσεις.
Υπάρχει μάλιστα γαλλικό στρατιωτικό ημερολόγιο του 1828, γραμμένο από τον συνταγματάρχη Antoine-Charles-Félix Hecquet, το οποίο καταγράφει ημέρα προς ημέρα τις επιχειρήσεις, μεταξύ άλλων την πολιορκία και κατάληψη του φρουρίου της Πάτρας. Το ίδιο αρχείο δείχνει πόσο συστηματικά καταγραφόταν η εκστρατεία από τη γαλλική πλευρά.
Και τότε συνέβη κάτι που πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζε αδιανόητο.
Οι δυνάμεις του Ιμπραήμ άρχισαν να εγκαταλείπουν τον Μοριά.
Το Ναυαρίνο είχε στερήσει από τον Ιμπραήμ το μεγάλο του πλεονέκτημα στη θάλασσα.
Δεν είχε όμως εξαφανίσει τον στρατό του.
Οι δυνάμεις του παρέμεναν στα φρούρια και στις περιοχές που εξακολουθούσαν να ελέγχουν.
Η Ελλάδα δεν μπορούσε να θεωρήσει τον πόλεμο τελειωμένο.
Τότε εμφανίστηκε στον Μοριά μια δύναμη που μέχρι εκείνη τη στιγμή είχε σταθεί περισσότερο ως διπλωματικός παράγοντας της ελληνικής υπόθεσης.
Ο γαλλικός στρατός.
Τον Αύγουστο του 1828, το γαλλικό εκστρατευτικό σώμα, υπό τον στρατηγό Nicolas-Joseph Maison, αποβιβάστηκε στην Πελοπόννησο.
Δεν ήταν ένας μικρός σχηματισμός συμβολικής παρουσίας.
Ήταν οργανωμένος ευρωπαϊκός στρατός, με πυροβολικό, μηχανικό, επιμελητεία και επιτελική δομή.
Μαζί του έφτασαν και άνθρωποι που θα άφηναν πίσω τους κάτι περισσότερο από στρατιωτικές αναφορές.
Παρατηρητές.
Μηχανικοί.
Αξιωματικοί.
Επιστήμονες.
Χαρτογράφοι.
Άνθρωποι που θα κατέγραφαν έναν τόπο τον οποίο η Ευρώπη γνώριζε μέχρι τότε περισσότερο μέσα από αρχαία κείμενα και φιλελληνικούς θρύλους παρά από σύγχρονες επιστημονικές αποτυπώσεις.
Υπάρχει μάλιστα γαλλικό στρατιωτικό ημερολόγιο του 1828, γραμμένο από τον συνταγματάρχη Antoine-Charles-Félix Hecquet, το οποίο καταγράφει ημέρα προς ημέρα τις επιχειρήσεις, μεταξύ άλλων την πολιορκία και κατάληψη του φρουρίου της Πάτρας. Το ίδιο αρχείο δείχνει πόσο συστηματικά καταγραφόταν η εκστρατεία από τη γαλλική πλευρά.
Και τότε συνέβη κάτι που πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζε αδιανόητο.
Οι δυνάμεις του Ιμπραήμ άρχισαν να εγκαταλείπουν τον Μοριά.
Ο Μοριάς αδειάζει από τον στρατό του Ιμπραήμ
Το φθινόπωρο του 1828, τα αιγυπτιακά στρατεύματα άρχισαν να αποχωρούν.
Τα φρούρια παραδίδονταν.
Οι δρόμοι άλλαζαν χέρια.
Η αιγυπτιακή παρουσία που είχε φτάσει στον Μοριά με την υπόσχεση ότι θα τελείωνε την Επανάσταση έφτανε στο τέλος της.
Μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου οι τελευταίες τουρκικές και αιγυπτιακές δυνάμεις είχαν αποχωρήσει από την Πελοπόννησο.
Και κάπου μέσα σε αυτή την αλλαγή υπήρχε μια εικόνα που άξιζε περισσότερο από χίλιες διακηρύξεις.
Οι δρόμοι άρχισαν να γεμίζουν ξανά με ανθρώπους που επέστρεφαν.
Άνθρωποι που είχαν κρυφτεί στα βουνά.
Οικογένειες που είχαν φύγει.
Χωριά που είχαν αδειάσει.
Γεωργοί που κοιτούσαν τα χωράφια τους και προσπαθούσαν να καταλάβουν από πού θα αρχίσουν.
Η ελευθερία, όταν έρχεται ύστερα από πόλεμο, δεν μοιάζει πάντα με γιορτή.
Μπορεί να μοιάζει με σιωπή.
Με ένα σπίτι χωρίς πόρτα.
Με έναν στάβλο χωρίς ζώα.
Με ένα χωράφι γεμάτο αγριόχορτα.
Με έναν άνθρωπο που γυρίζει ύστερα από χρόνια και δεν αναγνωρίζει τον τόπο όπου γεννήθηκε.
Αυτόν τον Μοριά παρέλαβε η νέα Ελλάδα.
Και τώρα έπρεπε να τον κάνει ξανά παραγωγικό.
Τα φρούρια παραδίδονταν.
Οι δρόμοι άλλαζαν χέρια.
Η αιγυπτιακή παρουσία που είχε φτάσει στον Μοριά με την υπόσχεση ότι θα τελείωνε την Επανάσταση έφτανε στο τέλος της.
Μέχρι τις αρχές Νοεμβρίου οι τελευταίες τουρκικές και αιγυπτιακές δυνάμεις είχαν αποχωρήσει από την Πελοπόννησο.
Και κάπου μέσα σε αυτή την αλλαγή υπήρχε μια εικόνα που άξιζε περισσότερο από χίλιες διακηρύξεις.
Οι δρόμοι άρχισαν να γεμίζουν ξανά με ανθρώπους που επέστρεφαν.
Άνθρωποι που είχαν κρυφτεί στα βουνά.
Οικογένειες που είχαν φύγει.
Χωριά που είχαν αδειάσει.
Γεωργοί που κοιτούσαν τα χωράφια τους και προσπαθούσαν να καταλάβουν από πού θα αρχίσουν.
Η ελευθερία, όταν έρχεται ύστερα από πόλεμο, δεν μοιάζει πάντα με γιορτή.
Μπορεί να μοιάζει με σιωπή.
Με ένα σπίτι χωρίς πόρτα.
Με έναν στάβλο χωρίς ζώα.
Με ένα χωράφι γεμάτο αγριόχορτα.
Με έναν άνθρωπο που γυρίζει ύστερα από χρόνια και δεν αναγνωρίζει τον τόπο όπου γεννήθηκε.
Αυτόν τον Μοριά παρέλαβε η νέα Ελλάδα.
Και τώρα έπρεπε να τον κάνει ξανά παραγωγικό.
Η επιστροφή της ζωής
Εδώ αρχίζει ένα από τα πιο ουσιαστικά κομμάτια της εποχής του Καποδίστρια.
Γιατί ο Κυβερνήτης κατάλαβε κάτι που πολλές επαναστάσεις ανακαλύπτουν αργά:
η ελευθερία δεν τρέφεται από μόνη της.
Χρειάζεται ψωμί.
Χρειάζεται σπόρο.
Χρειάζεται ζώα.
Χρειάζεται εργαλεία.
Χρειάζεται εμπόριο.
Χρειάζεται ασφάλεια.
Χρειάζεται ανθρώπους που να μπορούν να δουλεύουν χωρίς να φοβούνται ότι αύριο θα χάσουν όσα δημιούργησαν σήμερα.
Ο Καποδίστριας προσπάθησε να επαναφέρει την παραγωγή και να οργανώσει τη γεωργία.
Στην Τίρυνθα δημιουργήθηκε γεωργικό πρότυπο, ενώ έγιναν προσπάθειες εισαγωγής νέων καλλιεργητικών μεθόδων και εργαλείων.
Αλλά πίσω από τις επίσημες αποφάσεις υπήρχε κάτι πολύ πιο ανθρώπινο.
Έπρεπε να πείσει έναν λαό εξαντλημένο από τον πόλεμο ότι αξίζει να φυτέψει.
Να σπείρει.
Να περιμένει.
Να επενδύσει σε έναν καρπό που θα ερχόταν μήνες αργότερα.
Αυτό ήταν σχεδόν το αντίθετο της πολεμικής ζωής.
Ο πόλεμος ζητούσε από τον άνθρωπο να ζει το σήμερα.
Η γεωργία τον υποχρέωνε να πιστεύει στο αύριο.
Και η Ελλάδα έπρεπε να μάθει ξανά να πιστεύει στο αύριο.
Γιατί ο Κυβερνήτης κατάλαβε κάτι που πολλές επαναστάσεις ανακαλύπτουν αργά:
η ελευθερία δεν τρέφεται από μόνη της.
Χρειάζεται ψωμί.
Χρειάζεται σπόρο.
Χρειάζεται ζώα.
Χρειάζεται εργαλεία.
Χρειάζεται εμπόριο.
Χρειάζεται ασφάλεια.
Χρειάζεται ανθρώπους που να μπορούν να δουλεύουν χωρίς να φοβούνται ότι αύριο θα χάσουν όσα δημιούργησαν σήμερα.
Ο Καποδίστριας προσπάθησε να επαναφέρει την παραγωγή και να οργανώσει τη γεωργία.
Στην Τίρυνθα δημιουργήθηκε γεωργικό πρότυπο, ενώ έγιναν προσπάθειες εισαγωγής νέων καλλιεργητικών μεθόδων και εργαλείων.
Αλλά πίσω από τις επίσημες αποφάσεις υπήρχε κάτι πολύ πιο ανθρώπινο.
Έπρεπε να πείσει έναν λαό εξαντλημένο από τον πόλεμο ότι αξίζει να φυτέψει.
Να σπείρει.
Να περιμένει.
Να επενδύσει σε έναν καρπό που θα ερχόταν μήνες αργότερα.
Αυτό ήταν σχεδόν το αντίθετο της πολεμικής ζωής.
Ο πόλεμος ζητούσε από τον άνθρωπο να ζει το σήμερα.
Η γεωργία τον υποχρέωνε να πιστεύει στο αύριο.
Και η Ελλάδα έπρεπε να μάθει ξανά να πιστεύει στο αύριο.
Και μαζί με τα χωράφια, έπρεπε να ξαναζωντανέψουν οι κυψέλες
Η ιστορία της μελισσοκομίας, που μας ακολουθεί από την αρχή αυτού του έργου, δεν μπορεί εδώ να μείνει έξω από την εικόνα.
Γιατί η κυψέλη είναι ένας από τους πιο ακριβείς καθρέφτες της αγροτικής Ελλάδας.
Όπου υπάρχει ανθοφορία, υπάρχει μέλισσα.
Όπου υπάρχει καλλιέργεια, υπάρχουν μέλισσες.
Όπου υπάρχει σταθερότητα, υπάρχει η δυνατότητα να επενδύσει κάποιος σε κυψέλες.
Και όπου υπάρχει συνεχής πόλεμος, η κυψέλη γίνεται εύκολος στόχος.
Δεν μπορείς να κουβαλήσεις εύκολα μια μελισσοκομική ζωή όταν κάθε τόσο αλλάζεις τόπο για να σωθείς.
Ούτε μπορείς να περιμένεις την άνοιξη όταν δεν ξέρεις αν θα ζεις μέχρι τότε στο ίδιο χωριό.
Τώρα όμως η κατάσταση άρχιζε να αλλάζει.
Η Ελλάδα αποκτούσε ξανά την προοπτική της ειρήνης.
Και η ειρήνη θα επέτρεπε στον μελισσοκόμο να κοιτάξει ξανά όχι τον εχθρό, αλλά τα λουλούδια.
Αυτό μπορεί να φαίνεται μικρό μπροστά στις διεθνείς συνθήκες και στους στρατούς.
Δεν είναι.
Γιατί ένα κράτος αρχίζει να υπάρχει πραγματικά όταν ο άνθρωπος που ζει στην ύπαιθρο μπορεί να σχεδιάσει τη ζωή του για την επόμενη εποχή.
Ο Καποδίστριας δεν ήθελε μόνο υπηκόους. Ήθελε ανθρώπους που να μπορούν να σταθούν.
Γιατί η κυψέλη είναι ένας από τους πιο ακριβείς καθρέφτες της αγροτικής Ελλάδας.
Όπου υπάρχει ανθοφορία, υπάρχει μέλισσα.
Όπου υπάρχει καλλιέργεια, υπάρχουν μέλισσες.
Όπου υπάρχει σταθερότητα, υπάρχει η δυνατότητα να επενδύσει κάποιος σε κυψέλες.
Και όπου υπάρχει συνεχής πόλεμος, η κυψέλη γίνεται εύκολος στόχος.
Δεν μπορείς να κουβαλήσεις εύκολα μια μελισσοκομική ζωή όταν κάθε τόσο αλλάζεις τόπο για να σωθείς.
Ούτε μπορείς να περιμένεις την άνοιξη όταν δεν ξέρεις αν θα ζεις μέχρι τότε στο ίδιο χωριό.
Τώρα όμως η κατάσταση άρχιζε να αλλάζει.
Η Ελλάδα αποκτούσε ξανά την προοπτική της ειρήνης.
Και η ειρήνη θα επέτρεπε στον μελισσοκόμο να κοιτάξει ξανά όχι τον εχθρό, αλλά τα λουλούδια.
Αυτό μπορεί να φαίνεται μικρό μπροστά στις διεθνείς συνθήκες και στους στρατούς.
Δεν είναι.
Γιατί ένα κράτος αρχίζει να υπάρχει πραγματικά όταν ο άνθρωπος που ζει στην ύπαιθρο μπορεί να σχεδιάσει τη ζωή του για την επόμενη εποχή.
Ο Καποδίστριας δεν ήθελε μόνο υπηκόους. Ήθελε ανθρώπους που να μπορούν να σταθούν.
Η επόμενη μάχη ήταν ακόμη πιο αθόρυβη
Τα παιδιά.
Η Ελλάδα είχε βγει από έναν πόλεμο γεμάτη ορφανά.
Παιδιά που είχαν χάσει γονείς.
Παιδιά που είχαν μεγαλώσει μέσα σε στρατόπεδα.
Παιδιά που είχαν γνωρίσει την πείνα, τη μετακίνηση και τον φόβο πριν γνωρίσουν σχολείο.
Ο Καποδίστριας δημιούργησε το Ορφανοτροφείο της Αίγινας, το οποίο δεν ήταν απλώς χώρος στέγασης. Εκεί οργανώθηκαν σχολεία και εργαστήρια, ώστε τα παιδιά να αποκτήσουν όχι μόνο στοιχειώδη μόρφωση αλλά και πρακτικές δεξιότητες.
Και δίπλα του άρχισε να δημιουργείται ένα εκπαιδευτικό σύστημα.
Αλληλοδιδακτικά σχολεία.
Ελληνικά σχολεία.
Κεντρικό Σχολείο.
Διδασκαλείο.
Σχολές.
Η εκπαίδευση δεν ήταν πολυτέλεια.
Ήταν κρατική ανάγκη.
Ένα νέο κράτος χρειαζόταν ανθρώπους που να ξέρουν να διαβάζουν μια διαταγή.
Να κρατούν ένα λογαριασμό.
Να διδάσκουν ένα παιδί.
Να συντάσσουν ένα έγγραφο.
Να διοικούν ένα χωριό.
Να υπηρετούν έναν θεσμό.
Το Κεντρικό Σχολείο της Αίγινας εντάχθηκε ακριβώς σε αυτή την προσπάθεια και συνδέθηκε με την προετοιμασία εκπαιδευμένων ανθρώπων για το νέο κράτος.
Και έτσι, ενώ η Ελλάδα προσπαθούσε ακόμη να τελειώσει τον πόλεμο, σε μια άλλη γωνιά της χώρας ένα παιδί καθόταν σε θρανίο.
Ίσως αυτή να ήταν η πιο μεγάλη αλλαγή απ' όλες.
Η Ελλάδα είχε βγει από έναν πόλεμο γεμάτη ορφανά.
Παιδιά που είχαν χάσει γονείς.
Παιδιά που είχαν μεγαλώσει μέσα σε στρατόπεδα.
Παιδιά που είχαν γνωρίσει την πείνα, τη μετακίνηση και τον φόβο πριν γνωρίσουν σχολείο.
Ο Καποδίστριας δημιούργησε το Ορφανοτροφείο της Αίγινας, το οποίο δεν ήταν απλώς χώρος στέγασης. Εκεί οργανώθηκαν σχολεία και εργαστήρια, ώστε τα παιδιά να αποκτήσουν όχι μόνο στοιχειώδη μόρφωση αλλά και πρακτικές δεξιότητες.
Και δίπλα του άρχισε να δημιουργείται ένα εκπαιδευτικό σύστημα.
Αλληλοδιδακτικά σχολεία.
Ελληνικά σχολεία.
Κεντρικό Σχολείο.
Διδασκαλείο.
Σχολές.
Η εκπαίδευση δεν ήταν πολυτέλεια.
Ήταν κρατική ανάγκη.
Ένα νέο κράτος χρειαζόταν ανθρώπους που να ξέρουν να διαβάζουν μια διαταγή.
Να κρατούν ένα λογαριασμό.
Να διδάσκουν ένα παιδί.
Να συντάσσουν ένα έγγραφο.
Να διοικούν ένα χωριό.
Να υπηρετούν έναν θεσμό.
Το Κεντρικό Σχολείο της Αίγινας εντάχθηκε ακριβώς σε αυτή την προσπάθεια και συνδέθηκε με την προετοιμασία εκπαιδευμένων ανθρώπων για το νέο κράτος.
Και έτσι, ενώ η Ελλάδα προσπαθούσε ακόμη να τελειώσει τον πόλεμο, σε μια άλλη γωνιά της χώρας ένα παιδί καθόταν σε θρανίο.
Ίσως αυτή να ήταν η πιο μεγάλη αλλαγή απ' όλες.
Ένα νόμισμα για μια χώρα που δεν είχε ακόμη πλούτο
Το 1828 εμφανίστηκε και ο Φοίνικας, το πρώτο νόμισμα του νεότερου ελληνικού κράτους.
Ο συμβολισμός ήταν ισχυρός.
Ο φοίνικας ήταν το μυθικό πουλί που ξαναγεννιέται από τις στάχτες του.
Και η Ελλάδα προσπαθούσε ακριβώς αυτό.
Να ξαναγεννηθεί.
Μόνο που η πραγματικότητα ήταν λιγότερο ποιητική.
Τα ταμεία ήταν άδεια.
Οι ανάγκες τεράστιες.
Η χώρα δεν είχε την οικονομική βάση ενός κανονικού ευρωπαϊκού κράτους.
Ο Καποδίστριας έπρεπε να δημιουργήσει οικονομικό μηχανισμό με περιορισμένους πόρους, να εξασφαλίσει δάνεια και ενισχύσεις, να οργανώσει τη συλλογή εσόδων και ταυτόχρονα να στηρίξει μια κοινωνία που περίμενε πολλά από το νέο κράτος.
Ο Φοίνικας λοιπόν δεν ήταν απλώς ένα νόμισμα.
Ήταν μια δήλωση:
«Από εδώ και πέρα, αυτή η χώρα θα μετράει τη ζωή της με δικούς της όρους.»
Ο συμβολισμός ήταν ισχυρός.
Ο φοίνικας ήταν το μυθικό πουλί που ξαναγεννιέται από τις στάχτες του.
Και η Ελλάδα προσπαθούσε ακριβώς αυτό.
Να ξαναγεννηθεί.
Μόνο που η πραγματικότητα ήταν λιγότερο ποιητική.
Τα ταμεία ήταν άδεια.
Οι ανάγκες τεράστιες.
Η χώρα δεν είχε την οικονομική βάση ενός κανονικού ευρωπαϊκού κράτους.
Ο Καποδίστριας έπρεπε να δημιουργήσει οικονομικό μηχανισμό με περιορισμένους πόρους, να εξασφαλίσει δάνεια και ενισχύσεις, να οργανώσει τη συλλογή εσόδων και ταυτόχρονα να στηρίξει μια κοινωνία που περίμενε πολλά από το νέο κράτος.
Ο Φοίνικας λοιπόν δεν ήταν απλώς ένα νόμισμα.
Ήταν μια δήλωση:
«Από εδώ και πέρα, αυτή η χώρα θα μετράει τη ζωή της με δικούς της όρους.»
Το κράτος χρειάζεται στρατό
Όμως υπήρχε ακόμη ένα πρόβλημα.
Η Ελλάδα δεν μπορούσε να γίνει κράτος χωρίς να ελέγχει το έδαφός της.
Και για να το ελέγχει, χρειαζόταν στρατό.
Όχι μόνο καπεταναίους.
Όχι μόνο άτακτα σώματα.
Όχι μόνο άνδρες που ακολουθούσαν έναν αρχηγό επειδή τον εμπιστεύονταν.
Χρειαζόταν τακτικό στρατό.
Αυτό ήταν δύσκολο.
Ο άνθρωπος που είχε πολεμήσει επί χρόνια στα βουνά είχε μάθει να ακολουθεί τον καπετάνιο του.
Τώρα έπρεπε να ακολουθεί τη σημαία του κράτους.
Να φορά στολή.
Να υπακούει σε στρατιωτικό κανονισμό.
Να πληρώνεται από δημόσιο ταμείο.
Να μετακινείται όταν το διέταζε η κυβέρνηση.
Να πολεμά όχι μόνο για τον τόπο του, αλλά για ένα κράτος που ακόμη βρισκόταν στη διαδικασία δημιουργίας του.
Ο Καποδίστριας άρχισε να χτίζει αυτόν τον στρατό.
Και ο νέος στρατός θα έπαιρνε σύντομα την πιο σημαντική δοκιμασία του.
Τη Στερεά Ελλάδα.
Η Ελλάδα δεν μπορούσε να γίνει κράτος χωρίς να ελέγχει το έδαφός της.
Και για να το ελέγχει, χρειαζόταν στρατό.
Όχι μόνο καπεταναίους.
Όχι μόνο άτακτα σώματα.
Όχι μόνο άνδρες που ακολουθούσαν έναν αρχηγό επειδή τον εμπιστεύονταν.
Χρειαζόταν τακτικό στρατό.
Αυτό ήταν δύσκολο.
Ο άνθρωπος που είχε πολεμήσει επί χρόνια στα βουνά είχε μάθει να ακολουθεί τον καπετάνιο του.
Τώρα έπρεπε να ακολουθεί τη σημαία του κράτους.
Να φορά στολή.
Να υπακούει σε στρατιωτικό κανονισμό.
Να πληρώνεται από δημόσιο ταμείο.
Να μετακινείται όταν το διέταζε η κυβέρνηση.
Να πολεμά όχι μόνο για τον τόπο του, αλλά για ένα κράτος που ακόμη βρισκόταν στη διαδικασία δημιουργίας του.
Ο Καποδίστριας άρχισε να χτίζει αυτόν τον στρατό.
Και ο νέος στρατός θα έπαιρνε σύντομα την πιο σημαντική δοκιμασία του.
Τη Στερεά Ελλάδα.
Η Στερεά δεν μπορούσε να περιμένει
Οι Μεγάλες Δυνάμεις συζητούσαν.
Οι διπλωμάτες αντάλλασσαν προτάσεις.
Τα σύνορα σχεδιάζονταν πάνω σε χάρτες.
Αλλά ο Καποδίστριας έπρεπε να ξέρει ότι οι χάρτες δεν δημιουργούν πάντοτε πραγματικότητες.
Οι άνθρωποι τις δημιουργούν.
Γι' αυτό οι ελληνικές δυνάμεις προχώρησαν στη Στερεά Ελλάδα.
Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1828 άρχισαν νέες επιχειρήσεις. Ο Κίτσος Τζαβέλλας κινήθηκε στην κεντρική Στερεά, ενώ ο Δημήτριος Υψηλάντης ανέλαβε την προσπάθεια στην ανατολική πλευρά. Η εξέλιξη των επιχειρήσεων καταγράφεται διαδοχικά με την ανακατάληψη της Λιβαδειάς, της Άμφισσας, του Καρπενησίου και αργότερα με τις επιχειρήσεις στη δυτική Στερεά.
Το 1829 η εικόνα έγινε ακόμη πιο καθαρή.
Ναύπακτος.
Μεσολόγγι.
Οι διπλωμάτες αντάλλασσαν προτάσεις.
Τα σύνορα σχεδιάζονταν πάνω σε χάρτες.
Αλλά ο Καποδίστριας έπρεπε να ξέρει ότι οι χάρτες δεν δημιουργούν πάντοτε πραγματικότητες.
Οι άνθρωποι τις δημιουργούν.
Γι' αυτό οι ελληνικές δυνάμεις προχώρησαν στη Στερεά Ελλάδα.
Το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1828 άρχισαν νέες επιχειρήσεις. Ο Κίτσος Τζαβέλλας κινήθηκε στην κεντρική Στερεά, ενώ ο Δημήτριος Υψηλάντης ανέλαβε την προσπάθεια στην ανατολική πλευρά. Η εξέλιξη των επιχειρήσεων καταγράφεται διαδοχικά με την ανακατάληψη της Λιβαδειάς, της Άμφισσας, του Καρπενησίου και αργότερα με τις επιχειρήσεις στη δυτική Στερεά.
Το 1829 η εικόνα έγινε ακόμη πιο καθαρή.
Ναύπακτος.
Μεσολόγγι.
Το λαβωμένο Μεσολόγγι της σιωπής
Μετά την ηρωική Έξοδο του 1826 και μέχρι την απελευθέρωσή του, το Μεσολόγγι παρέμεινε μια νεκρή πόλη υπό αυστηρή οθωμανική στρατιωτική κατοχή. Ο ελληνικός πληθυσμός είχε εξολοθρευτεί ή πουληθεί στα σκλαβοπάζαρα, ενώ οι Τούρκοι δεν εγκατέστησαν πολίτες, παρά μόνο μια ισχυρή στρατιωτική φρουρά μέσα στα ισοπεδωμένα ερείπια. Η πόλη παρέμεινε ένα βουβό, κατεστραμμένο οχυρό για τρία ολόκληρα χρόνια, μέχρι τις 2 Μαΐου 1829, όταν η φρουρά αναγκάστηκε να παραδοθεί. Στις 10 Μαΐου 1829, οι ελάχιστοι επιζώντες Μεσολογγίτες επέστρεψαν ομαδικά στον τόπο τους, αντικρίζοντας μόνο στάχτη, αλλά έτοιμοι να ξαναχτίσουν τη ζωή τους από το μηδέν.
Ανατολικό.
Βραχώρι.
Θήβα.
Και τελικά η Πέτρα.
Η Στερεά Ελλάδα δεν ήταν πλέον απλώς ένας στόχος.
Γινόταν μέρος της πραγματικής εδαφικής υπόστασης του νέου κράτους.
Και τότε, στις 12 Σεπτεμβρίου 1829, ήρθε η τελευταία μεγάλη μάχη.
Βραχώρι.
Θήβα.
Και τελικά η Πέτρα.
Η Στερεά Ελλάδα δεν ήταν πλέον απλώς ένας στόχος.
Γινόταν μέρος της πραγματικής εδαφικής υπόστασης του νέου κράτους.
Και τότε, στις 12 Σεπτεμβρίου 1829, ήρθε η τελευταία μεγάλη μάχη.
Πέτρα
Ο Δημήτριος Υψηλάντης δεν βρισκόταν πλέον στην εποχή όπου οι Έλληνες πολεμούσαν κυρίως με τον τρόπο των κλεφτών και των αρματολών.
Μπροστά του υπήρχε ένας οργανωμένος ελληνικός στρατός.
Περίπου τρεις χιλιάδες άνδρες.
Απέναντί του, πολύ μεγαλύτερη οθωμανική δύναμη.
Η σύγκρουση έγινε στην Πέτρα της Βοιωτίας, σε ένα στενό πέρασμα ανάμεσα στη Λιβαδειά και τη Θήβα.
Και εκεί συνέβη κάτι που έχει τεράστια σημασία για την ιστορία μας.
Οι Έλληνες δεν περίμεναν απλώς να σωθούν.
Παρατάχθηκαν και νίκησαν ως τακτικός στρατός.
Η μάχη της Πέτρας, στις 12 Σεπτεμβρίου 1829, θεωρείται η τελευταία μάχη της Ελληνικής Επανάστασης.
Και ίσως εδώ πρέπει να σταθούμε λίγο.
Γιατί η Πέτρα δεν έχει το δράμα του Μεσολογγίου.
Δεν έχει τον ήχο της έκρηξης του Καψάλη.
Δεν έχει τη φλόγα του Μανιακίου.
Δεν έχει το τεράστιο ναυτικό θέαμα του Ναυαρίνου.
Έχει όμως κάτι άλλο.
Την ενηλικίωση του ελληνικού στρατού.
Οι άνθρωποι που κάποτε πολεμούσαν κυρίως ως επαναστατικά σώματα άρχισαν να πολεμούν ως στρατός ενός κράτους.
Και αυτή ήταν η τελευταία στρατιωτική σφραγίδα πάνω στην Επανάσταση.
Από εκεί και πέρα, το όπλο θα άρχιζε να παραχωρεί τη θέση του στο χαρτί.
Η μάχη θα παραχωρούσε τη θέση της στη διπλωματία.
Και ο καπετάνιος θα έπρεπε σιγά σιγά να παραχωρήσει τη θέση του στον πολίτη.
Μπροστά του υπήρχε ένας οργανωμένος ελληνικός στρατός.
Περίπου τρεις χιλιάδες άνδρες.
Απέναντί του, πολύ μεγαλύτερη οθωμανική δύναμη.
Η σύγκρουση έγινε στην Πέτρα της Βοιωτίας, σε ένα στενό πέρασμα ανάμεσα στη Λιβαδειά και τη Θήβα.
Και εκεί συνέβη κάτι που έχει τεράστια σημασία για την ιστορία μας.
Οι Έλληνες δεν περίμεναν απλώς να σωθούν.
Παρατάχθηκαν και νίκησαν ως τακτικός στρατός.
Η μάχη της Πέτρας, στις 12 Σεπτεμβρίου 1829, θεωρείται η τελευταία μάχη της Ελληνικής Επανάστασης.
Και ίσως εδώ πρέπει να σταθούμε λίγο.
Γιατί η Πέτρα δεν έχει το δράμα του Μεσολογγίου.
Δεν έχει τον ήχο της έκρηξης του Καψάλη.
Δεν έχει τη φλόγα του Μανιακίου.
Δεν έχει το τεράστιο ναυτικό θέαμα του Ναυαρίνου.
Έχει όμως κάτι άλλο.
Την ενηλικίωση του ελληνικού στρατού.
Οι άνθρωποι που κάποτε πολεμούσαν κυρίως ως επαναστατικά σώματα άρχισαν να πολεμούν ως στρατός ενός κράτους.
Και αυτή ήταν η τελευταία στρατιωτική σφραγίδα πάνω στην Επανάσταση.
Από εκεί και πέρα, το όπλο θα άρχιζε να παραχωρεί τη θέση του στο χαρτί.
Η μάχη θα παραχωρούσε τη θέση της στη διπλωματία.
Και ο καπετάνιος θα έπρεπε σιγά σιγά να παραχωρήσει τη θέση του στον πολίτη.
Το τελευταίο κανόνι είχε σιγήσει. Ο πόλεμος όμως δεν είχε τελειώσει πραγματικά
Η Πέτρα έκλεισε τη μεγάλη πολεμική διαδρομή.
Δεν έκλεισε όμως την ιστορία.
Γιατί τώρα ξεκινούσε μια άλλη μάχη.
Η μάχη για το ποια Ελλάδα θα δημιουργηθεί.
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο παράδοξο του Καποδίστρια.
Όσο πιο επιτυχημένος γινόταν στη δημιουργία κράτους, τόσο περισσότερο ερχόταν αντιμέτωπος με εκείνους που είχαν αποκτήσει εξουσία επειδή δεν υπήρχε κράτος.
Οι τοπικοί άρχοντες.
Οι ισχυρές οικογένειες.
Οι παλιοί καπεταναίοι.
Οι νησιωτικές ελίτ.
Οι άνθρωποι που είχαν μάθει να διαχειρίζονται φόρους, γη, όπλα και ανθρώπους χωρίς να περιμένουν από μια κεντρική κυβέρνηση.
Η Επανάσταση τούς είχε χρειαστεί.
Το κράτος θα προσπαθούσε τώρα να τους περιορίσει.
Και εκεί ακριβώς θα γεννιόταν η σύγκρουση.
Δεν έκλεισε όμως την ιστορία.
Γιατί τώρα ξεκινούσε μια άλλη μάχη.
Η μάχη για το ποια Ελλάδα θα δημιουργηθεί.
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο παράδοξο του Καποδίστρια.
Όσο πιο επιτυχημένος γινόταν στη δημιουργία κράτους, τόσο περισσότερο ερχόταν αντιμέτωπος με εκείνους που είχαν αποκτήσει εξουσία επειδή δεν υπήρχε κράτος.
Οι τοπικοί άρχοντες.
Οι ισχυρές οικογένειες.
Οι παλιοί καπεταναίοι.
Οι νησιωτικές ελίτ.
Οι άνθρωποι που είχαν μάθει να διαχειρίζονται φόρους, γη, όπλα και ανθρώπους χωρίς να περιμένουν από μια κεντρική κυβέρνηση.
Η Επανάσταση τούς είχε χρειαστεί.
Το κράτος θα προσπαθούσε τώρα να τους περιορίσει.
Και εκεί ακριβώς θα γεννιόταν η σύγκρουση.
Η Κυψέλη που αλλάζει τρόπο ζωής
Για πρώτη φορά μέσα στην ιστορία μας, η κυψέλη δεν χρειάζεται να πολεμήσει την αρκούδα.
Χρειάζεται να οργανωθεί.
Αυτό είναι δυσκολότερο απ' όσο φαίνεται.
Όσο υπάρχει εξωτερικός εχθρός, οι μέλισσες ξέρουν τι πρέπει να κάνουν.
Υπάρχει ένα πράγμα απέναντί τους.
Μία απειλή.
Μία κατεύθυνση.
Μία ανάγκη.
Αλλά όταν ο κίνδυνος απομακρύνεται, εμφανίζεται το δυσκολότερο ερώτημα:
ποιος αποφασίζει μέσα στην κυψέλη;
Ποιος κρατά την τάξη;
Ποιος μοιράζει την εργασία;
Ποιος προστατεύει την είσοδο;
Ποιος αποφασίζει πού θα αποθηκευτεί η τροφή;
Και τι συμβαίνει όταν μια μέλισσα που είχε μάθει να κινείται ελεύθερα θεωρήσει ότι η νέα τάξη περιορίζει την ελευθερία της;
Η Ελλάδα του Καποδίστρια βρισκόταν ακριβώς εκεί.
Η παλιά ζωή δεν μπορούσε να συνεχιστεί.
Η καινούργια δεν είχε ακόμη αποκτήσει ρίζες.
Και ανάμεσα στις δύο υπήρχε ένας άνθρωπος που προσπαθούσε να κρατήσει την κυψέλη όρθια.
Χρειάζεται να οργανωθεί.
Αυτό είναι δυσκολότερο απ' όσο φαίνεται.
Όσο υπάρχει εξωτερικός εχθρός, οι μέλισσες ξέρουν τι πρέπει να κάνουν.
Υπάρχει ένα πράγμα απέναντί τους.
Μία απειλή.
Μία κατεύθυνση.
Μία ανάγκη.
Αλλά όταν ο κίνδυνος απομακρύνεται, εμφανίζεται το δυσκολότερο ερώτημα:
ποιος αποφασίζει μέσα στην κυψέλη;
Ποιος κρατά την τάξη;
Ποιος μοιράζει την εργασία;
Ποιος προστατεύει την είσοδο;
Ποιος αποφασίζει πού θα αποθηκευτεί η τροφή;
Και τι συμβαίνει όταν μια μέλισσα που είχε μάθει να κινείται ελεύθερα θεωρήσει ότι η νέα τάξη περιορίζει την ελευθερία της;
Η Ελλάδα του Καποδίστρια βρισκόταν ακριβώς εκεί.
Η παλιά ζωή δεν μπορούσε να συνεχιστεί.
Η καινούργια δεν είχε ακόμη αποκτήσει ρίζες.
Και ανάμεσα στις δύο υπήρχε ένας άνθρωπος που προσπαθούσε να κρατήσει την κυψέλη όρθια.
Ο άνθρωπος πίσω από τον Κυβερνήτη
Υπάρχει όμως κάτι που συχνά χάνεται όταν μιλάμε για τον Καποδίστρια.
Ο Κυβερνήτης δεν ήταν μηχανή μεταρρυθμίσεων.
Ήταν άνθρωπος.
Κουραζόταν.
Έγραφε ασταμάτητα.
Δεχόταν ανθρώπους.
Άκουγε παράπονα.
Έπαιρνε αποφάσεις.
Έστελνε επιστολές.
Διαπραγματευόταν.
Ανησυχούσε για τα οικονομικά.
Ανησυχούσε για την ασφάλεια.
Ανησυχούσε για τις αντιδράσεις των Μεγάλων Δυνάμεων.
Και πάνω από όλα προσπαθούσε να επιταχύνει τον χρόνο.
Γιατί η Ελλάδα δεν είχε χρόνο.
Έπρεπε να δημιουργήσει μέσα σε λίγα χρόνια όσα άλλα κράτη είχαν χτίσει μέσα σε δεκαετίες.
Η αλληλογραφία του Καποδίστρια από αυτή την περίοδο αποκαλύπτει ακριβώς αυτή την πυκνότητα της καθημερινής του δράσης: επιστολές προς πολιτικούς, στρατιωτικούς και ξένους αξιωματούχους, στατιστικές παρατηρήσεις και συνεχής επικοινωνία για στρατιωτικές, οικονομικές και διοικητικές υποθέσεις.
Και μέσα σε όλα αυτά υπήρχε ένας στόχος.
Να προλάβει.
Να προλάβει να φτιάξει κράτος.
Να προλάβει να κατοχυρώσει σύνορα.
Να προλάβει να δημιουργήσει στρατό.
Να προλάβει να μορφώσει ανθρώπους.
Να προλάβει να ξαναδώσει παραγωγή στη γη.
Να προλάβει να δημιουργήσει μια Ελλάδα που θα μπορούσε να σταθεί μόνη της.
Δεν ήξερε πόσο μικρό ήταν το χρονικό περιθώριο που είχε.
Ο Κυβερνήτης δεν ήταν μηχανή μεταρρυθμίσεων.
Ήταν άνθρωπος.
Κουραζόταν.
Έγραφε ασταμάτητα.
Δεχόταν ανθρώπους.
Άκουγε παράπονα.
Έπαιρνε αποφάσεις.
Έστελνε επιστολές.
Διαπραγματευόταν.
Ανησυχούσε για τα οικονομικά.
Ανησυχούσε για την ασφάλεια.
Ανησυχούσε για τις αντιδράσεις των Μεγάλων Δυνάμεων.
Και πάνω από όλα προσπαθούσε να επιταχύνει τον χρόνο.
Γιατί η Ελλάδα δεν είχε χρόνο.
Έπρεπε να δημιουργήσει μέσα σε λίγα χρόνια όσα άλλα κράτη είχαν χτίσει μέσα σε δεκαετίες.
Η αλληλογραφία του Καποδίστρια από αυτή την περίοδο αποκαλύπτει ακριβώς αυτή την πυκνότητα της καθημερινής του δράσης: επιστολές προς πολιτικούς, στρατιωτικούς και ξένους αξιωματούχους, στατιστικές παρατηρήσεις και συνεχής επικοινωνία για στρατιωτικές, οικονομικές και διοικητικές υποθέσεις.
Και μέσα σε όλα αυτά υπήρχε ένας στόχος.
Να προλάβει.
Να προλάβει να φτιάξει κράτος.
Να προλάβει να κατοχυρώσει σύνορα.
Να προλάβει να δημιουργήσει στρατό.
Να προλάβει να μορφώσει ανθρώπους.
Να προλάβει να ξαναδώσει παραγωγή στη γη.
Να προλάβει να δημιουργήσει μια Ελλάδα που θα μπορούσε να σταθεί μόνη της.
Δεν ήξερε πόσο μικρό ήταν το χρονικό περιθώριο που είχε.
Το 1830 πλησιάζει
Η διεθνής διπλωματία έφερνε πλέον την Ελλάδα όλο και πιο κοντά στην αναγνώριση.
Η πορεία δεν ήταν ευθεία.
Οι Μεγάλες Δυνάμεις εξακολουθούσαν να διαφωνούν για την έκταση, τη μορφή και τη θέση του ελληνικού κράτους.
Όμως το αποτέλεσμα του πολέμου είχε πλέον γίνει αδύνατο να αγνοηθεί.
Η Ελλάδα δεν ήταν πια μόνο μια εξέγερση.
Δεν ήταν μόνο ένα πρόβλημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Δεν ήταν μόνο μια φιλελληνική υπόθεση.
Ήταν ευρωπαϊκό κράτος που ετοιμαζόταν να γεννηθεί.
Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου της 3ης Φεβρουαρίου 1830 αναγνώρισε την Ελλάδα ως ανεξάρτητο κράτος.
Μα ακόμη κι εκείνη τη στιγμή, ο Καποδίστριας δεν μπορούσε να ξεκουραστεί.
Γιατί η αναγνώριση δεν έλυνε τα εσωτερικά προβλήματα.
Αντίθετα.
Τώρα που η ανεξαρτησία πλησίαζε, το ερώτημα γινόταν πιο σκληρό:
Τι είδους κράτος θα ήταν αυτή η Ελλάδα;
Και ποιος θα είχε την εξουσία μέσα του;
Η πορεία δεν ήταν ευθεία.
Οι Μεγάλες Δυνάμεις εξακολουθούσαν να διαφωνούν για την έκταση, τη μορφή και τη θέση του ελληνικού κράτους.
Όμως το αποτέλεσμα του πολέμου είχε πλέον γίνει αδύνατο να αγνοηθεί.
Η Ελλάδα δεν ήταν πια μόνο μια εξέγερση.
Δεν ήταν μόνο ένα πρόβλημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Δεν ήταν μόνο μια φιλελληνική υπόθεση.
Ήταν ευρωπαϊκό κράτος που ετοιμαζόταν να γεννηθεί.
Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου της 3ης Φεβρουαρίου 1830 αναγνώρισε την Ελλάδα ως ανεξάρτητο κράτος.
Μα ακόμη κι εκείνη τη στιγμή, ο Καποδίστριας δεν μπορούσε να ξεκουραστεί.
Γιατί η αναγνώριση δεν έλυνε τα εσωτερικά προβλήματα.
Αντίθετα.
Τώρα που η ανεξαρτησία πλησίαζε, το ερώτημα γινόταν πιο σκληρό:
Τι είδους κράτος θα ήταν αυτή η Ελλάδα;
Και ποιος θα είχε την εξουσία μέσα του;
Από εδώ αρχίζει η τελευταία πράξη
Μέχρι το Ναυαρίνο, η ιστορία μας ήταν κυρίως η ιστορία μιας εξέγερσης που προσπαθούσε να επιβιώσει.
Μετά το Ναυαρίνο, γίνεται η ιστορία ενός κράτους που προσπαθεί να γεννηθεί.
Και μέσα σε αυτή την αλλαγή ο Καποδίστριας δεν είναι πλέον ένας χαρακτήρας που περνά από τις σελίδες μας.
Είναι ο κεντρικός άνθρωπος της τελευταίας πράξης.
Θα τον ακολουθήσουμε τώρα παντού.
Στην Αίγινα.
Στο Ναύπλιο.
Στα κυβερνητικά γραφεία.
Στα σχολεία.
Στα στρατόπεδα.
Στα χωράφια.
Στα λιμάνια.
Στις επιστολές του.
Στις διαπραγματεύσεις του.
Στις συγκρούσεις του.
Στους ανθρώπους που τον πίστεψαν.
Και στους ανθρώπους που άρχισαν να τον φοβούνται.
Γιατί η μεγαλύτερη ειρωνεία της ζωής του δεν ήταν ότι απέτυχε να δημιουργήσει κράτος.
Το δημιούργησε.
Η τραγωδία ήταν ότι όσο περισσότερο το δημιουργούσε, τόσο περισσότερο ερχόταν σε σύγκρουση με εκείνους που είχαν μάθει να ζουν χωρίς αυτό.
Η Ελλάδα είχε πολεμήσει για να απαλλαγεί από την εξουσία μιας αυτοκρατορίας.
Τώρα έπρεπε να αποφασίσει πώς θα χρησιμοποιούσε τη δική της εξουσία.
Και αυτή θα ήταν ίσως η πιο δύσκολη μάχη από όλες.
Μετά το Ναυαρίνο, γίνεται η ιστορία ενός κράτους που προσπαθεί να γεννηθεί.
Και μέσα σε αυτή την αλλαγή ο Καποδίστριας δεν είναι πλέον ένας χαρακτήρας που περνά από τις σελίδες μας.
Είναι ο κεντρικός άνθρωπος της τελευταίας πράξης.
Θα τον ακολουθήσουμε τώρα παντού.
Στην Αίγινα.
Στο Ναύπλιο.
Στα κυβερνητικά γραφεία.
Στα σχολεία.
Στα στρατόπεδα.
Στα χωράφια.
Στα λιμάνια.
Στις επιστολές του.
Στις διαπραγματεύσεις του.
Στις συγκρούσεις του.
Στους ανθρώπους που τον πίστεψαν.
Και στους ανθρώπους που άρχισαν να τον φοβούνται.
Γιατί η μεγαλύτερη ειρωνεία της ζωής του δεν ήταν ότι απέτυχε να δημιουργήσει κράτος.
Το δημιούργησε.
Η τραγωδία ήταν ότι όσο περισσότερο το δημιουργούσε, τόσο περισσότερο ερχόταν σε σύγκρουση με εκείνους που είχαν μάθει να ζουν χωρίς αυτό.
Η Ελλάδα είχε πολεμήσει για να απαλλαγεί από την εξουσία μιας αυτοκρατορίας.
Τώρα έπρεπε να αποφασίσει πώς θα χρησιμοποιούσε τη δική της εξουσία.
Και αυτή θα ήταν ίσως η πιο δύσκολη μάχη από όλες.
Επίλογος
Στα τέλη της δεκαετίας του 1820, η Ελλάδα άρχισε να αποκτά μια εικόνα που κανείς δεν θα μπορούσε να φανταστεί όταν ξεκινούσε η Επανάσταση.
Σε έναν τόπο όπου άλλοτε ακούγονταν μόνο πυροβολισμοί, ακούγονταν τώρα σφυριά.
Σε αυλές όπου είχαν συγκεντρωθεί τραυματίες, συγκεντρώνονταν παιδιά.
Σε χωράφια που είχαν μείνει άδεια, ξαναμπήκε το αλέτρι.
Σε δρόμους που άλλοτε περίμεναν ενέδρα, άρχισαν να περνούν άνθρωποι με εμπορεύματα.
Σε εργαστήρια άρχισε να ακούγεται ξανά δουλειά.
Στα λιμάνια ξαναγύρισε κίνηση.
Και στις πλαγιές, εκεί όπου η φωτιά του πολέμου είχε περάσει, υπήρχε ξανά χώρος για λουλούδια.
Και όπου υπήρχαν λουλούδια, αργά ή γρήγορα θα επέστρεφαν οι μέλισσες.
Η Ελλάδα δεν είχε θεραπευτεί.
Αλλά είχε αρχίσει να αναπνέει.
Και στη μέση αυτής της τεράστιας προσπάθειας στεκόταν ένας άνδρας.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας.
Δεν είχε έρθει για να τελειώσει την Επανάσταση.
Είχε έρθει για να μετατρέψει τη νίκη της σε κράτος.
Και τώρα, για πρώτη φορά ύστερα από αιώνες, οι Έλληνες δεν έπρεπε μόνο να απαντήσουν στο ερώτημα:
«Πώς θα ελευθερωθούμε;»
Έπρεπε να απαντήσουν στο πολύ δυσκολότερο:
«Τι θα κάνουμε με την ελευθερία μας;»
Η απάντηση θα έκρινε τα επόμενα χρόνια.
Θα έκρινε τον ίδιο τον Καποδίστρια.
Θα έκρινε τους αντιπάλους του.
Θα έκρινε την Ελλάδα.
Και χωρίς να το γνωρίζει ακόμη κανείς, μέσα σε αυτή τη νέα Ελλάδα είχε ήδη αρχίσει να σχηματίζεται η σκιά της τελευταίας μεγάλης τραγωδίας του Αγώνα.
Γιατί η επόμενη μάχη δεν θα γινόταν στα Δερβενάκια.
Δεν θα γινόταν στο Μεσολόγγι.
Δεν θα γινόταν στο Ναυαρίνο.
Θα γινόταν μέσα στην ίδια την Ελλάδα.
Και ο Καποδίστριας θα στεκόταν στο κέντρο της.
Σε έναν τόπο όπου άλλοτε ακούγονταν μόνο πυροβολισμοί, ακούγονταν τώρα σφυριά.
Σε αυλές όπου είχαν συγκεντρωθεί τραυματίες, συγκεντρώνονταν παιδιά.
Σε χωράφια που είχαν μείνει άδεια, ξαναμπήκε το αλέτρι.
Σε δρόμους που άλλοτε περίμεναν ενέδρα, άρχισαν να περνούν άνθρωποι με εμπορεύματα.
Σε εργαστήρια άρχισε να ακούγεται ξανά δουλειά.
Στα λιμάνια ξαναγύρισε κίνηση.
Και στις πλαγιές, εκεί όπου η φωτιά του πολέμου είχε περάσει, υπήρχε ξανά χώρος για λουλούδια.
Και όπου υπήρχαν λουλούδια, αργά ή γρήγορα θα επέστρεφαν οι μέλισσες.
Η Ελλάδα δεν είχε θεραπευτεί.
Αλλά είχε αρχίσει να αναπνέει.
Και στη μέση αυτής της τεράστιας προσπάθειας στεκόταν ένας άνδρας.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας.
Δεν είχε έρθει για να τελειώσει την Επανάσταση.
Είχε έρθει για να μετατρέψει τη νίκη της σε κράτος.
Και τώρα, για πρώτη φορά ύστερα από αιώνες, οι Έλληνες δεν έπρεπε μόνο να απαντήσουν στο ερώτημα:
«Πώς θα ελευθερωθούμε;»
Έπρεπε να απαντήσουν στο πολύ δυσκολότερο:
«Τι θα κάνουμε με την ελευθερία μας;»
Η απάντηση θα έκρινε τα επόμενα χρόνια.
Θα έκρινε τον ίδιο τον Καποδίστρια.
Θα έκρινε τους αντιπάλους του.
Θα έκρινε την Ελλάδα.
Και χωρίς να το γνωρίζει ακόμη κανείς, μέσα σε αυτή τη νέα Ελλάδα είχε ήδη αρχίσει να σχηματίζεται η σκιά της τελευταίας μεγάλης τραγωδίας του Αγώνα.
Γιατί η επόμενη μάχη δεν θα γινόταν στα Δερβενάκια.
Δεν θα γινόταν στο Μεσολόγγι.
Δεν θα γινόταν στο Ναυαρίνο.
Θα γινόταν μέσα στην ίδια την Ελλάδα.
Και ο Καποδίστριας θα στεκόταν στο κέντρο της.
Το Χρονικό της Κυψέλης
Η κυψέλη είχε επιτέλους επιζήσει.
Τώρα έπρεπε να αποφασίσει πώς θα ζήσει μετά την καταιγίδα.
Αυτό είναι το δυσκολότερο.
Γιατί η επιβίωση θέλει δύναμη.
Η δημιουργία θέλει υπομονή.
Και η Ελλάδα είχε μάθει να πολεμά.
Τώρα έπρεπε να μάθει να χτίζει.
Κάπου στην Αίγινα, ένα νόμισμα είχε μόλις αλλάξει χέρια.
Κάπου αλλού, ένα παιδί είχε ανοίξει για πρώτη φορά βιβλίο.
Σε ένα χωράφι, ένας γεωργός έσπρωχνε το αλέτρι μέσα σε γη που είχε χρόνια να καλλιεργηθεί.
Σε μια αποθήκη, κάποιος μετρούσε σπόρους.
Σε μια κυψέλη, μέλισσες άρχιζαν να γεμίζουν ξανά τις κηρήθρες.
Και πάνω από όλα αυτά, ένας άνθρωπος έγραφε ασταμάτητα.
Ο Καποδίστριας.
Δεν γνώριζε ακόμη ότι ο χρόνος του τελείωνε.
Εμείς όμως, καθώς κοιτάζουμε την ιστορία από την απόσταση σχεδόν δύο αιώνων, μπορούμε να δούμε κάτι που εκείνος δεν μπορούσε.
Η Ελλάδα είχε μόλις αρχίσει να χτίζεται.
Και ο άνθρωπος που θα προσπαθούσε να την χτίσει πιο γρήγορα από όσο μπορούσε η εποχή του να αντέξει, θα πλήρωνε τελικά το τίμημα.
Αλλά αυτό είναι μια άλλη σελίδα.
Και η σελίδα αυτή μόλις άρχισε.
Η Επανάσταση τελείωσε.
Η Ελλάδα γεννήθηκε.
Τώρα άρχιζε η δοκιμασία του κράτους.
Τώρα έπρεπε να αποφασίσει πώς θα ζήσει μετά την καταιγίδα.
Αυτό είναι το δυσκολότερο.
Γιατί η επιβίωση θέλει δύναμη.
Η δημιουργία θέλει υπομονή.
Και η Ελλάδα είχε μάθει να πολεμά.
Τώρα έπρεπε να μάθει να χτίζει.
Κάπου στην Αίγινα, ένα νόμισμα είχε μόλις αλλάξει χέρια.
Κάπου αλλού, ένα παιδί είχε ανοίξει για πρώτη φορά βιβλίο.
Σε ένα χωράφι, ένας γεωργός έσπρωχνε το αλέτρι μέσα σε γη που είχε χρόνια να καλλιεργηθεί.
Σε μια αποθήκη, κάποιος μετρούσε σπόρους.
Σε μια κυψέλη, μέλισσες άρχιζαν να γεμίζουν ξανά τις κηρήθρες.
Και πάνω από όλα αυτά, ένας άνθρωπος έγραφε ασταμάτητα.
Ο Καποδίστριας.
Δεν γνώριζε ακόμη ότι ο χρόνος του τελείωνε.
Εμείς όμως, καθώς κοιτάζουμε την ιστορία από την απόσταση σχεδόν δύο αιώνων, μπορούμε να δούμε κάτι που εκείνος δεν μπορούσε.
Η Ελλάδα είχε μόλις αρχίσει να χτίζεται.
Και ο άνθρωπος που θα προσπαθούσε να την χτίσει πιο γρήγορα από όσο μπορούσε η εποχή του να αντέξει, θα πλήρωνε τελικά το τίμημα.
Αλλά αυτό είναι μια άλλη σελίδα.
Και η σελίδα αυτή μόλις άρχισε.
Η Επανάσταση τελείωσε.
Η Ελλάδα γεννήθηκε.
Τώρα άρχιζε η δοκιμασία του κράτους.
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου