Κατά τη διάρκεια της σημερινής μου επιθεώρησης στο μελισσοκομείο, έγινα μάρτυρας ενός περιστατικού που, αν και το έχω ξαναδεί, κάθε φορά με συγκλονίζει και με βάζει σε βαθιές σκέψεις. Στην είσοδο μιας κυψέλης, παρατήρησα μια νεαρή εργάτρια με έντονα παραμορφωμένα φτερά, σαφές σημάδι ότι είχε προσβληθεί από τον γνωστό ιό των παραμορφωμένων φτερών (DWV). Το εντυπωσιακό όμως ήταν ότι μια άλλη, απόλυτα υγιής μέλισσα, την είχε αρπάξει και προσπαθούσε με πείσμα να την πετάξει έξω από την κυψέλη, παρόλο που η άρρωστη αδελφή της ήταν ακόμα ολοζώντανη.
Η κοινωνική ανοσία και το ένστικτο της κάθαρσης
Αυτό που αντίκρισα ωστόσο δεν είναι μια πράξη σκληρότητας, αλλά η εκδήλωση αυτού που ονομάζουμε κοινωνική ανοσία. Μια αποικία μελισσών δεν βασίζεται μόνο στο ατομικό ανοσοποιητικό σύστημα του κάθε εντόμου. Έχει αναπτύξει μια συλλογική άμυνα για να προστατεύει το σύνολο. Η συμπεριφορά αυτή ονομάζεται εξυγαντική συμπεριφορά και αποτελεί το ισχυρότερο όπλο του μελισσιού ενάντια στις μολύνσεις.
Όταν οι υγιείς εργάτριες αντιληφθούν ότι μια μέλισσα φέρει μεγάλο ιικό φορτίο, ενεργοποιούν αμέσως το ένστικτο της αυτοσυντήρησης. Η άρρωστη μέλισσα παύει να θεωρείται μέλος της οικογένειας και αντιμετωπίζεται ως πηγή μόλυνσης. Οι μέλισσες-καθαρίστριες αναλαμβάνουν δράση και την απομακρύνουν με τη βία, ώστε ο ιός να μην εξαπλωθεί στον υπόλοιπο πληθυσμό ή στον γόνο.
Το λάθος της παραμάνας και το τίμημα της ασθένειας
Πολλοί μελισσοκόμοι ίσως αναρωτηθούν αν μια τέτοια μέλισσα, που στερείται τη δυνατότητα να πετάξει και να συλλέξει τροφή, θα μπορούσε τουλάχιστον να παραμείνει μέσα στο μελίσσι. Θα μπορούσε άραγε να προσφέρει τις υπηρεσίες της ως παραμάνα στις εσωτερικές δουλειές της κυψέλης; Η απάντηση της φύσης είναι κατηγορηματικά αρνητική.
Ο ιός των παραμορφωμένων φτερών δεν καταστρέφει απλώς τα φτερά, αλλά προκαλεί γενικευμένη εξασθένηση και μειώνει δραματικά το προσδόκιμο ζωής του εντόμου σε ελάχιστες ημέρες. Αν μια τέτοια μολυσμένη μέλισσα παρέμενε στη θέση της παραμάνας, το αποτέλεσμα θα ήταν καταστροφικό. Καθώς θα τάιζε τις νεαρές προνύμφες, θα μετέδιδε τον ιό απευθείας στον γόνο μέσω των εκκρίσεών της. Στο μελίσσι, το συλλογικό όφελος μπαίνει πάντα πάνω από την ατομική ζωή.
Ο κρυφός εχθρός και το καμπανάκι κινδύνου
Πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται σχεδόν πάντα ο ίδιος ένοχος: το παρασιτικό άκαρι βαρρόα. Η βαρρόα λειτουργεί ως ο κύριος μεταδότης του ιού, εγχέοντας τον απευθείας στο κυκλοφορικό σύστημα της μέλισσας όταν εκείνη βρίσκεται ακόμη στο στάδιο του κλειστού γόνου.
Όταν ο μελισσοκόμος αρχίζει να βλέπει ζωντανές μέλισσες με κατεστραμμένα φτερά στην κυψέλη, η αποικία εκπέμπει σήμα κινδύνου. Σημαίνει ότι ο πληθυσμός της βαρρόα έχει ξεπεράσει το ανεκτό όριο και αν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα καταπολέμησης, η κατάρρευση του μελισσιού είναι θέμα χρόνου.
Από τη βαρρόα στη νοζεμίαση: Η αλτρουιστική αυτοκτονία
Αυτός ο ίδιος νόμος της κοινωνικής κάθαρσης μας βοηθά να απαντήσουμε και σε ένα άλλο μεγάλο μυστήριο της μελισσοκομίας: τη ραγδαία μείωση πληθυσμού στα μελίσσια που νοσούν από νοζεμίαση. Η παρατήρηση αυτή είναι απόλυτα σωστή, καθώς η συμπεριφορά των μελισσών απέναντι στο μικροσπορίδιο Nosema ακολουθεί την ίδια ακριβώς λογική, αλλά με μια συγκλονιστική παραλλαγή που ονομάζεται αλτρουιστική αυτοαπομάκρυνση.
Όταν μια ενήλικη μέλισσα προσβληθεί βαριά από νοζεμίαση, νιώθει το τέλος της και καταλαβαίνει ότι το σώμα της είναι γεμάτο επικίνδυνα σπόρια που μπορούν να μολύνουν τις κηρήθρες. Καθοδηγούμενη από ένα ανώτερο ένστικτο, η άρρωστη μέλισσα εγκαταλείπει οικειοθελώς την κυψέλη. Πετά μακριά ή σέρνεται έξω στο χώμα και δεν επιστρέφει ποτέ πίσω, επιλέγοντας να πεθάνει στην απομόνωση για να προστατεύσει τις αδελφές της.
Γιατί «σβήνουν» ξαφνικά τα μελίσσια
Αυτή η αυτόβουλη απομόνωση εξηγεί επιστημονικά γιατί στη νοζεμίαση (και ιδιαίτερα στην επιθετική Nosema ceranae) βλέπουμε το μελίσσι να «λιώνει» και να αδειάζει ξαφνικά, χωρίς να βρίσκουμε νεκρές μέλισσες στον πάτο της κυψέλης. Οι εργάτριες απλώς χάνονται στην προσπάθειά τους να κρατήσουν το μελίσσι καθαρό.
Την ίδια στιγμή, η ασθένεια καταστρέφει το έντερο της μέλισσας, αναγκάζοντας τις νεαρές εργάτριες να γίνουν πρόωρα συλλέκτριες. Καθώς βγαίνουν στην οργανική συλλογή εξασθενημένες, το προσδόκιμο ζωής τους εκμηδενίζεται. Όταν ο ρυθμός της αλτρουιστικής φυγής και των θανάτων ξεπεράσει τον ρυθμό που η βασίλισσα γεννά νέο γόνο, ο πληθυσμός πέφτει ραγδαία και η αποικία οδηγείται στο σβήσιμο. Η φύση μας διδάσκει καθημερινά, και είναι χρέος μας ως μελισσοκόμοι να αποκωδικοποιούμε αυτά τα σημάδια έγκαιρα.
Ο πόνος πίσω από το ένστικτο της επιβίωσης
Αυτή η αυτόβουλη απομόνωση εξηγεί επιστημονικά γιατί στη νοζεμίαση (και ιδιαίτερα στην επιθετική Nosema ceranae) βλέπουμε το μελίσσι να αδειάζει ξαφνικά, χωρίς να βρίσκουμε νεκρές μέλισσες στον πάτο της κυψέλης. Οι εργάτριες απλώς χάνονται στην προσπάθειά τους να κρατήσουν το μελίσσι καθαρό.
Είναι συγκλονιστικό αν αναλογιστεί κανείς τη βαθύτερη φύση αυτού του πλάσματος. Οι μέλισσες είναι γεννημένες για να υπερασπίζονται την κυψέλη με τη ζωή τους, να προσφέρουν, να συνυπάρχουν και να αγαπούν την κοινωνία τους με μια μοναδική, απόλυτη αφοσίωση. Κι όμως, μπροστά στο φάσμα του θανάτου, η ίδια η φύση τις αναγκάζει να πάρουν την πιο σκληρή απόφαση. Διώχνοντας μια άρρωστη αδελφή ή επιλέγοντας την ίδια την εξορία, νιώθεις ότι το κάνουν με έναν βουβό πόνο ψυχής, υποτάσσοντας το συναίσθημα στον υπέρτατο νόμο της επιβίωσης του μελισσιού. Μέσα από αυτή την τραγική θυσία, η αποικία καταφέρνει να κρατηθεί ζωντανή, δίνοντας σε όλους εμάς ένα αξεπέραστο μάθημα αυταπάρνησης και ευθύνης.
Τότε όταν το μελίσσια φτιάσει σε αυτόν τον βαθμό σημαίνει ότι ο συναγερμός χτυπάει κόκκινο. Ο μελισσοκόμος έχει ήδη χάσει πολύτιμο χρόνο, και πλέον όταν δει αυτά τα σημάδια έστω την ύστατη στιγμή, πρέπει να παρέμβει με θεραπεία ώστε να ανακουφίσει τις μέλισσες του και ο πληθυσμός να αρχίσει ξανά να αυξάνει.
Melissocosmos ελάτε να γνωρίσουμε τον μαγικό κόσμο των μελισσών
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου